แฟ้มธรรม ตอนที่ ๒๓: สกัดดาวรุ่ง? ย้อนรอยประกาศปี ๒๔๕๙ ห้ามสามเณรสอบ “สนามหลวง” ก่อนอายุ ๑๙! (รีบสอบไปวิชาก็คืนครู)
ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ การสอบนักธรรมได้รับความนิยมถล่มทลาย จนสนามหลวงแตก! ต้องแบ่งรอบสอบถึง 3 รอบ ปัญหาคือ “สามเณรตัวเล็กๆ” รีบแห่กันมาสอบกันเยอะมาก สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงต้องทรงแตะเบรกด้วยประกาศฉบับนี้
ทำไมต้องห้ามเณรอายุต่ำกว่า 19 สอบ? (สรุป 3 เหตุผล):
- 📉 สอบไปก็ยังใช้ไม่ได้จริง: สามเณรสอบได้นักธรรม ก็ยังไม่ถือว่าจบหลักสูตร เพราะพออายุครบบวชพระ ก็ต้องมาสอบวิชา “วินัย” ใหม่อยู่ดี (ความรู้ยังไม่เต็มภูมิ)
- 🪖 ยังไม่ถึงวัยเกณฑ์ทหาร: เป้าหมายหนึ่งของการสอบคือใบรับรองเพื่อ “ยกเว้นเกณฑ์ทหาร” ซึ่งเขาเกณฑ์กันตอนอายุ ๒๑ ปี… เณรน้อยอายุ ๑๔-๑๕ จะรีบสอบเอาใบรับรองไปทำไม? ยังไงเขาก็ยังไม่เรียกตัว
- 🧠 กลัวความรู้ “บูด”: นี่คือเหตุผลเรื่องการศึกษา ทรงมองว่าถ้ารีบสอบนักธรรมได้ตั้งแต่เด็ก แล้วทิ้งช่วงไปนานกว่าจะไปเรียนบาลีหรือบวชพระ “ความรู้ธรรมะจะคืนครูหมด” (ความรู้เสื่อม)
- ทางออก: ให้เณรเด็กเรียน “บาลี” ควบคู่ไปกับนักธรรมที่วัดก่อน พออายุถึงเกณฑ์ค่อยมาสอบทีเดียว ความรู้จะได้แน่นปึ้กทั้งธรรมและบาลี
👮 กฎใหม่ (เริ่มใช้ปี ๒๔๖๐):
- สามเณรที่จะสอบสนามหลวงได้: ต้องมีอายุ 19 ปีบริบูรณ์ ขึ้นไป
- ข้อยกเว้น: ถ้าเป็น “สามเณรระดับหัวกะทิ” ที่จะเข้าสอบ ประโยคบาลี (เปรียญธรรม) อนุญาตให้เข้าสอบได้เลย ไม่จำกัดอายุ!
เอกสารต้นฉบับ (The Original Archive)
📜 เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศกำหนดอายุสามเณรผู้เข้าสอบประโยคนักธรรมในสนามหลวง (ข้อความด้านล่างนี้ เป็นการคัดลอกอักขระวิธีตามต้นฉบับเดิมทุกประการ)
เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศกำหนดอายุสามเณรผู้เข้าสอบประโยคนักธรรมในสนามหลวง
ที่ ๒/๕๙
บัดนี้ จำนวนภิกษุสามเณรผู้เข้าสอบประโยคนักธรรมชั้นตรีมากขึ้น ต้องแบ่งให้เข้าสอบเป็นสามสำรับแล้ว เห็นว่าจำนวนผู้เข้าสอบสูงขึ้นนั้น เพราะสามเณรรีบเข้าสอบมากหลาย และสามเณรนั้น แม้สอบได้แล้ว ก็ยังได้ไม่เต็มภูมิ เมื่ออุปสมบทเป็นภิกษุแล้ว ยังจะต้องสอบวินัยอีก มีประโยชน์แต่เพียงเป็นผู้ที่สนามหลวงคัดเลือกเอาไว้เพื่อเล่าเรียนสืบอายุพระพุทธศาสนา พอได้รับยกเว้นตามพระราชบัญญัติเกณฑ์ทหาร บัดนี้ เจ้าหน้าที่เรียกคนเข้ารับราชการทหารต่อเมื่อมีอายุได้ ๒๑ โดยปี สามเณรอายุต่ำกว่านั้นยังไม่ต้องเรียก ยังไม่จำเป็นต้องรีบร้อนเข้า ควรเจ้าสำนักเรียนจัดให้เรียนบาลีไปพลาง ในเมื่อสอบประโยคนักธรรมของวัดได้แล้ว เช่นนี้ความรู้ธรรมกับความรู้บาลีจักเป็นไปทันกัน ถ้าได้ประโยคนักธรรมไว้ก่อนหลายปี จึงเข้าสอบประโยคบาลี เช่นนี้ความรู้ธรรมอาจเลื่อนลงได้ ตั้งแต่ศกหน้า พ.ศ. ๒๔๖๐ อนุญาตให้สามเณรเข้าสอบประโยคนักธรรมในสนามหลวงได้ ต่อเมื่อมีอายุได้ ๑๙ โดยปี เว้นสามเณรผู้เข้าสอบประโยคเปรียญธรรม แม้มีอายุไม่ถึงกำหนดนั้นก็เข้าได้ เจ้าสำนักเรียนผู้จะส่งสามเณรเข้าสอบประโยคนักธรรมในสนามหลวง จงทำให้ถูกระเบียบที่ตั้งไว้นี้ ฯ
ประกาศไว้ ณ วันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๕๙ ฯ
(ลงพระนาม) กรม-วชิรญาณวโรรส
อ้างอิง: แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๔ พ.ศ. ๒๔๕๙. หน้า ๔๖๔-๔๖๕.
