ตอนที่ ๓๓: Unseen! เปิดโฉมหน้า “บัตรนักเรียน” และ “ใบประกาศฯ” ยุคแรก (พ.ศ. ๒๔๕๕) หาดูยาก!
คุณเคยสงสัยไหมว่า… สมัยก่อนเวลาพระเณรสอบได้ เขาใช้อะไรเป็นหลักฐาน? จะมีบัตรนักศึกษาเหมือนเราไหม? วันนี้ “แฟ้มธรรม” ขอพาคุณย้อนเวลากลับไปในปี พ.ศ. ๒๔๕๕ (สมัยรัชกาลที่ ๖) ไปดูหน้าตาของเอกสารสำคัญ 4 ฉบับ ที่เปรียบเสมือน “พาสปอร์ตสู่เส้นทางธรรม” ของพระสงฆ์ยุคนั้น
ซึ่งสะท้อนให้เห็นความเป๊ะของระบบระเบียบ ที่มีการออก “ใบคู่มือ” (เหมือนบัตรประจำตัวสอบ) และ “ประกาศนียบัตร” ที่อ้างอิงพระบรมราชูปถัมภ์อย่างสมเกียรติ!
ตัวอย่างเอกสาร (The Archive)
หมวดที่ ๑: “ใบคู่มือ” (บัตรผ่านประตู)
ก่อนจะได้รับใบประกาศฯ ต้องมีสิ่งนี้ก่อน! นี่คือ “ใบคู่มือ” ที่ใช้ยืนยันตัวตนว่าสอบผ่านขั้นต้นแล้ว และมีสิทธิ์ไปสอบต่อในขั้นสูงขึ้น (สังเกตคำว่า “พิสูจน์ว่า…” ซึ่งเป็นภาษาราชการที่ขลังมาก)
📜 ๑. ใบคู่มือนักเรียนบาลีประโยค ๑-๒
ใบคู่มือนี้ พิสูจน์ว่า สนามหลวงได้สอบความรู้บาลีของ……. นามฉายา………………………………………..วัด………………………….อายุ………….. พรรษา…………………………………เรียนในสำนัก………………………………..ได้ตามหลักสูตรบาลี ประโยค………………..แล้ว ที่วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม เมื่อ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ……………. อนุญาตให้เข้าสอบประโยค…….ต่อขึ้นไปได้ และให้ใบคู่มือนี้ไว้เป็นสำคัญ
ให้ไว้ ณ วันที่…………เดือน…………………….พ.ศ. ………..
ตราสนามหลวง
ฟังได้ในราชการ
ตราเสมาธรรมจักร
📜 ๒. ใบคู่มือนักเรียนบาลีประโยค ๑ สามัญและวิสามัญ (ฝ่ายนักธรรม)
ใบคู่มือนี้พิสูจน์ว่า สนามหลวงได้สอบความรู้ธรรมของ……. นามฉายา………………………………………..วัด………………………….อายุ………….. พรรษา…………………………………เรียนในสำนัก………………………………..ได้ตามหลักสูตรแห่งองค์นักธรรมประโยค ๑………………..แล้ว ที่วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม เมื่อ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ……………. อนุญาตให้เข้าสอบประโยค ๒ ต่อขึ้นไปได้ และ ให้ใบคู่มือนี้ไว้เป็นสำคัญ
ให้ไว้ ณ วันที่…………เดือน…………………….พ.ศ. ………..
ตราสนามหลวง
ฟังได้ในราชการ
ตราเสมาธรรมจักร
หมวดที่ ๒: “ประกาศนียบัตร” (ใบรับรองความสำเร็จ)
เมื่อสอบผ่านครบตามหลักสูตร (ในสมัยนั้นเรียกว่า “ชั้นนวกะ” หรือระดับต้น) ก็จะได้รับสิ่งนี้ครับ ข้อความในใบประกาศฯ มีความไพเราะและศักดิ์สิทธิ์มาก โดยมีการอ้างถึงพระราชประสงค์ของ รัชกาลที่ ๖ ไว้ในย่อหน้าแรกด้วย
📜 ๓. ประกาศนียบัตรเปรียญธรรมชั้นนวกะ
ศุภมัสดุ พระพุทธศักราช ๒๔๕๕ สมเด็จพระบรมบพิตรพระราชสมภารพระองค์ สมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธ ธรรมิกมหาราชาธิราช เอกอัครพุทธศาสนูปถัมภก มีพระราชประสงค์จะให้ปริยัติธรรมเจริญรุ่งเรืองเป็นปัจจัยแห่งปฏิบัติธรรม จึงพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์แก่คณะสงฆ์ เพื่อได้สอบความรู้ธรรมวินัยภิกษุสามเณรสืบอายุพระพุทธศาสนา ได้เปิดสนามหลวงสอบความรู้ ณ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม ตั้งแต่วันที่ ๑๐ ถึงวันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส พระมหาสมณะ เสด็จประทับเป็นประธานพร้อมด้วยพระเถระเป็นกรรมการผู้สอบ กับเจ้าพนักงานกระทรวงธรรมการ เจ้าหน้าที่ฝ่ายธุรการ
สนามหลวงได้สอบความรู้ธรรมวินัยของพระ……………………………….. นามฉายา……………….วัด………………………..อายุ…………..พรรษา……เรียนในสำนัก…………ได้ตามหลักสูตรแห่งองค์นักธรรมถึงประโยคที่ ๒ สามัญ ครบชั้นนวกะแล้ว ได้สอบความรู้บาลีของพระ………………………ตามหลักสูตรพระบาลีได้อีก ๒ ประโยค ครบกำหนดเป็นเปรียญธรรม จึงมอบให้ประกาศนียบัตรนี้ไว้ เพื่อแสดงว่าพระ………………………………เป็นเปรียญธรรมชั้นนวกะ ของสนามหลวง ขออำนวยพรให้เจริญถาวรในธรรมเป็นนิตย์เทอญ
ให้ไว้ ณ วันที่…………เดือน……….พระพุทธศักราช
ตราสนามหลวง
ฟังได้ในราชการ
ตราเสมาธรรมจักร
📜 ๔. ประกาศนียบัตรนักธรรมชั้นนวกะ
ศุภมัสดุ พระพุทธศักราช ๒๔๕๕ สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารพระองค์ สมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธ ธรรมิกมหาราชาธิราช เอกอัครพุทธศาสนูปถัมภก มีพระราชประสงค์จะให้ปริยัติธรรมเจริญรุ่งเรื่องเป็นปัจจัยแห่งปฏิบัติธรรม จึงพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์แก่คณะสงฆ์ เพื่อได้สอบความรู้ธรรมวินัยภิกษุสามเณรสืบอายุพระพุทธศาสนา ได้เปิดสนามหลวง สอบความรู้ ณ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม ตั้งแต่วันที่ ๑๐ ถึงวันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส พระมหาสมณะ เสด็จประทับเป็นประธาน พร้อมด้วยพระเถระเป็นกรรมการผู้สอบ กับเจ้าพนักงานกระทรวงธรรมการ เจ้าหน้าที่ฝ่ายธุรการ
สนามหลวงได้สอบความรู้ธรรมวินัยของพระ……………………………. นามฉายา……………..วัด………………………….อายุ…………พรรษา……..เรียนในสำนัก…………….ได้ตามหลักสูตรแห่งองค์นักธรรมถึงประโยคที่ ๒ สามัญ ครบชั้นนวกะแล้ว จึงมอบให้ประกาศนียบัตรนี้ไว้เพื่อแสดงว่า………………………..เป็นนักธรรมชั้นนวกะของสนามหลวง ขออำนวยพรให้เจริญถาวรในธรรมเป็นนิตย์เทอญ
ให้ไว้ ณ วันที่……….เดือน……………พระพุทธศักราช………
ตราสนามหลวง
ฟังได้ในราชการ
ตราเสมาธรรมจักร
เกร็ดส่งท้าย (Historical Note)
💡 เกร็ดน่ารู้:
- “ชั้นนวกะ” คืออะไร?: ในสมัยนั้นยังไม่ได้เรียก “นักธรรมตรี” หรือ “เปรียญธรรม ๓ ประโยค” ชัดเจนแบบปัจจุบัน แต่ใช้คำว่า “ชั้นนวกะ” (ผู้ใหม่) เพื่อแสดงระดับความรู้เบื้องต้น
- วัดเบญจมบพิตร: สังเกตว่าสถานที่สอบคือ “วัดเบญจมบพิตร” ซึ่งเป็นวัดประจำรัชกาลที่ ๕ และเป็นศูนย์กลางการสอบสำคัญในยุคนั้น ก่อนจะย้ายมาวัดบวรฯ และวัดมหาธาตุ
- ฟังได้ในราชการ: เป็นคำยืนยันว่าเอกสารนี้มีผลทางกฎหมาย ใช้เป็นหลักฐานอ้างอิงกับหน่วยงานรัฐได้ (เช่น การเกณฑ์ทหาร)
