แฟ้มธรรม ตอนที่ ๓๒: System Failure! บทเรียนปี ๒๔๖๑ เมื่อการ “สอบกระจาย” พังไม่เป็นท่า จนต้องสั่ง “ยุบรวม” ด่วน!

(สำเนา) ที่ ๒/๒๔๖๑ ประกาศ รวมสอบประโยคนักธรรมชั้นตรี ตามสำนักเรียนกรุงเทพฯ ในที่แห่งเดียวกัน

          สมเด็จพระมหาสมณะ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ตรัสประกาศไว้ว่า ตามประกาศที่ …/๒๔๖๐ ได้ทรงพระอนุญาตให้คณะเรียนทั้งหลายในกรุงเทพฯ สอบประโยคนักธรรมชั้นตรีตามระเบียบที่ทรงวางไว้ นักธรรมที่สอบได้แล้ว สนามหลวงจักรับรองให้เข้าสอบประโยคนักธรรมชั้นโทได้ต่อไป ฯ ในศกนี้คณะเรียนทั้งหลาย ได้แยกสอบความรู้ตามคณะ ตามประกาศนั้น ฯ การแยกกันสอบอย่างนี้ให้ผลอันไม่เป็นที่พึงใจ ดังต่อไปนี้ :

          ๑. เจ้าคณะเรียนโดยมากด้วยกันพอใจเชิญกรรมการสนามหลวง ที่เลือกขอตั้งกรรมการสำหรับคณะ มีน้อยนัก แลกรรมการสนามหลวงผู้ถูกเชิญมักเป็นชั้นผู้น้อย บางรูปถูกเชิญแทบทุกคณะ วันที่กรรมการรูปหนึ่ง ๆ ต้องตรวจประโยค กลับมากไปกว่าวันที่รวมกันตรวจในสนามหลวงเสียอีก ฯ           ๒. กรรมการบางรูปยังถูกขอให้แต่งปัญหาสำหรับสอบหลาย ๆ ราย เพิ่มความลำบากขึ้นอีกส่วนหนึ่ง ฯ           ๓. กรรมการรูปเดียวกันถูกขอให้แต่งปัญหาอย่างเดียวกัน เช่นพุทธประวัติ ข้อถามมักซ้ำ ๆ กัน ถ้าเป็นอย่างนี้หลายปีไป นักเรียนผู้สอบทีหลังอาจจะฟังปัญหาที่ออกมา แลเตรียมตอบตามนั้น ฯ           ๔. ปัญหาที่ออกในสนามหลวง ทรงขอแรงกรรมการช่วยแต่ง ทรงตรวจแก้ไขเปลี่ยนแปลงก่อน แล้วจึงออก การสอบย่อมครองมติของผู้สอบให้เป็นไปสม่ำเสมอกันสำเร็จผล คือ ทิฏฺฐิสามญฺญตา ความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกัน ฯ ปัญหาอันเจ้าคณะเรียนขอมาจากกรรมการเกรงใจกรรมการผู้แต่งเสีย ไม่ได้ตรวจแก้ ออกไปทั้งอย่างนั้น ที่ผิดๆ ก็มี ที่ถามเล่นแก้เล่นก็มี นี้จักทำมติของผู้เรียนให้ไขว้เขว ให้เสียผล คือ ทิฏฺฐิสามญฺญตา ฯ           ๕. ถ้าวันสอบในต่างคณะพ้องกัน กรรมการผู้สอบไม่ยืนตัวทั้งนั้น สับตัวกัน ดูไม่เป็นกิจจะลักษณะ ฯ           ๖. เป็นทางที่ผู้เข้าสอบนอกสังกัดเลือกเข้าสอบได้ ไม่ทันในที่โน้น ไพล่มาเข้าในที่นี้ เช่นนี้การจัดการเรียนเป็นสำนัก เพื่อบำรุงการเรียนให้เป็นหลักแหล่งจักไม่สำเร็จ ฯ

          ผลอันเป็นที่พอใจก็มีอยู่บ้าง คือเป็นทางทำความคุ้นเคยกันในระหว่างเจ้าคณะเรียนแลกรรมการผู้ถูกเชิญไป แต่ได้ไม่เท่าเสีย ฯ

          เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่การสอบความรู้คราวหน้า ให้เลิกการแยกสอบตามคณะเรียนนั้นเสีย ให้รวมสอบพร้อมกันในคราวเดียวตามระเบียบดังต่อไปนี้ :           ๑. การสอบนี้ให้เป็นสาขาของสนามหลวง เปิดสอบก่อนสนามหลวง ฯ           ๒. มีแม่กองแลกรรมการสอบชุดเดียวกัน เป็นผู้ที่ทรงเลือกตั้งเฉพาะคราว ๆ ฯ แม่กองเป็นผู้ที่ทรงเลือกจากกรรมการผู้ใหญ่ของสนามหลวง กรรมการเป็นผู้ที่ทรงเลือกเอากรรมการสนามหลวงบ้าง เอากรรมการสำหรับคณะเรียนบ้างเข้ากัน ฯ           ๓. เปิดสถานที่สอบเป็นแห่ง ๆ เช่น สนามหลวงได้เปิดที่วัดบวรนิเวศวิหาร แลวัดเบญจมบพิตร เพื่อนักเรียนเข้าสอบได้พร้อมกันในคราวเดียว ฯ           ๔. กระทู้แลปัญหาที่ออก เป็นหน้าที่ของแม่กองจะแต่งเองเลือกเอง หรือขอแรงกรรมการช่วยแต่งช่วยเลือก แต่แม่กองต้องตรวจพร้อมด้วยกรรมการที่ปรึกษา ๒ รูป แก้ไขเปลี่ยนแปลงข้อที่เห็นว่าผิดทำนองเสีย แล้วจึงออก ฯ           ๕. กำหนดวันสอบพร้อมกันทุกแห่ง ใช้กระทู้แลปัญหาอย่างเดียวกัน ในวันใดสอบความรู้อย่างใด ให้เป็นเหมือนกัน ฯ

ประกาศไว้ ณ วันที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ ๒๔๖๑

(ลงพระนาม) กรม-วชิรญาณวโรรส

(แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๖ พ.ศ. ๒๔๖๑. หน้า ๓๐๕.)