แฟ้มธรรม ตอนที่ ๑๒: ทำไมพระต้องเรียน “เรื่องชาวบ้าน”? ย้อนรอยประกาศ พ.ศ. ๒๔๕๖ เมื่อธรรมะต้องกินได้และใช้จริง
เคยสงสัยไหมว่า… ทำไมในหลักสูตรนักธรรม ถึงมีหมวดวิชา “คิหิปฏิบัติ” (ข้อปฏิบัติสำหรับคฤหัสถ์) ที่ว่าด้วยเรื่องการครองเรือน การคบมิตร หรือหน้าที่ของสามีภรรยา? ทั้งที่พระสงฆ์เป็นผู้สละโลกแล้ว?
คำตอบซ่อนอยู่ในเอกสารประวัติศาสตร์ฉบับนี้ เมื่อ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงมีพระวิสัยทัศน์ที่ “Real” และมองโลกตามความเป็นจริงอย่างที่สุด จนนำไปสู่การปฏิวัติหลักสูตรธรรมวิภาคในปี ๒๔๕๖
ถอดรหัสวิสัยทัศน์: เตรียมคนให้พร้อม ไม่ว่าจะ “อยู่” หรือ “ไป”
จากประกาศฉบับนี้ เราเห็นวิธีคิดในการบริหารการศึกษาคณะสงฆ์ที่น่าทึ่ง ๓ ประการ คือ:
- 🚪 ยอมรับความจริง (Realism): พระองค์ทรงมองเห็นว่า พระเณรที่มาบวชเรียนนั้น “ยังมีคติจะสึกโดยมาก” (คือบวชแล้วเดี๋ยวก็สึก) ดังนั้น การให้เรียนรู้เรื่องการครองเรือนไว้ก่อน จึงเป็นการเตรียมความพร้อมให้พวกเขากลับไปเป็นพลเมืองที่ดี ไม่เคว้งคว้างเมื่อออกไปเผชิญโลก
- 🎙️ หน้าที่ของผู้นำจิตวิญญาณ (Leadership): ส่วนพระเณรที่จะบวชยาว (อยู่ยั่งยืน) ยิ่งจำเป็นต้องรู้เรื่องนี้! เพราะหน้าที่ของพระคือการสอนชาวบ้าน ถ้าพระไม่เข้าใจชีวิตชาวบ้าน ไม่รู้หลักธรรมสำหรับการครองเรือน จะไปสอนโยมให้ศรัทธาได้อย่างไร?
- ⏳ จังหวะเวลาที่เหมาะสม (Timing): สาเหตุที่ไม่บรรจุวิชานี้แต่แรก เพราะกลัวคนจะครหาว่า “น้อมไปในทางโลกจัดนัก” (ดูไม่สำรวม) แต่เมื่อการเรียนนักธรรมเริ่มฮิตและคนเห็นประโยชน์แล้ว จึงเป็นเวลาที่เหมาะสมที่จะใส่เนื้อหานี้ลงไป
“แม้สมเด็จพระบรมศาสดาของเรา ก็ได้ตรัสสอนสิงคาลมาณพเป็นต้นมาเป็นแบบ” — ทรงยกตัวอย่างพระพุทธเจ้า เพื่อยืนยันว่าการสอนเรื่องทางโลกไม่ใช่เรื่องผิดแปลก
📜 จดหมายเหตุ: ประกาศสอบความรู้คิหิปฏิบัติ (พ.ศ. ๒๔๕๖) (ด้านล่างนี้คือข้อความจากเอกสารต้นฉบับ แสดงถึงคำสั่งเริ่มใช้หลักสูตรใหม่)
คลิกเพื่ออ่านจดหมายเหตุ: ประกาศสอบความรู้คิหิปฏิบัติ (พ.ศ. ๒๔๕๖)
ที่ ๒/๒๔๕๖ ประกาศ สอบความรู้คิหิปฏิบัติ ในแผนกธรรมวิภาค
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส พระมหาสมณะ ตรัสประกาศไว้ว่า ภิกษุสามเณรผู้เข้าสอบความรู้องค์นักธรรม ยังมีคติจะสึกโดยมาก แม้หากจะอยู่ยั่งยืนไป ก็ยังควรเข้าใจคิหิปฏิบัติ เพื่อจะได้สั่งสอนคฤหัสถ์บริษัทในธรรมของเขา เพื่อชักนำให้ได้ศรัทธาเลื่อมใสในพระศาสนา แม้สมเด็จพระบรมศาสดาของเราก็ได้ตรัสสอนสิงคาลมาณพเป็นต้นมาเป็นแบบ
ครั้นจะทรงจัดเข้าในหลักสูตรมาแต่แรก ภิกษุสามเณรทั้งหลายยังไม่ทันเห็นประโยชน์แห่งการเรียนธรรม ก็จักคิดเห็นไปว่าทรงน้อมไปในทางโลกจัดนัก บัดนี้ความเข้าใจประโยชน์แห่งการเรียนธรรมแพร่หลายออกไป จนมีผู้เข้าสอบองค์นักธรรมเป็นหลายร้อย และได้ก็มาก เป็นเวลาสมควรจะสอบความรู้คิหิปฏิบัติด้วย
ครั้นจะสอบเฉพาะอย่าง ข้อธรรมอันเป็นหลักสูตรก็น้อย จึงจะรวมเข้าในธรรมวิภาค เป็นแต่ถามปัญหาเปิดออกไปถึงคิหิปฏิบัติด้วย คงจำนวนข้อไว้เท่าเดิม และคงเรียกว่าปัญหาธรรมวิภาคตามเดิม ตั้งแต่ศกหน้า จักจัดตามนี้
ประกาศไว้ ณ วันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ ๒๔๕๖
(ที่มา: แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๑ พ.ศ. ๒๔๕๖. หน้า ๕๒๓-๕๒๔.)
