แฟ้มธรรม ตอนที่ ๑๙: เมื่อการสอบ “นักธรรม” บุกหัวเมือง! เปิดกฎระเบียบปี ๒๔๕๗ “สอบผ่อนผัน” ได้ แต่ยังไม่รอดทหาร?
ย้อนกลับไปในปี พ.ศ. ๒๔๕๗ การศึกษาพระปริยัติธรรมไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในกรุงเทพฯ (สนามหลวง) อีกต่อไป สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงมีพระดำริให้ขยายสนามสอบออกไปสู่ “หัวเมือง” (มณฑลต่างๆ) เพื่อให้โอกาสภิกษุสามเณรทั่วประเทศ
แต่การจะใช้มาตรฐานเดียวกับเมืองหลวงทันทีอาจจะยากเกินไป “ประกาศ” ฉบับนี้จึงถือกำเนิดขึ้น เพื่อวางระบบการสอบในต่างจังหวัด โดยมีไฮไลท์สำคัญที่น่าสนใจดังนี้:
💡 สรุปใจความสำคัญ (ฉบับเข้าใจง่าย):
- 📚 มาตรฐานเดียวกัน: ใช้หลักสูตรเดียวกับสนามหลวงเป๊ะๆ ไม่มีการลดหย่อนเนื้อหา
- ⏸️ ระบบผ่อนผัน: เนื่องจากเป็นการเริ่มใหม่ จึงอนุญาตให้ “สอบเก็บแต้ม” ได้ (เรียกว่าสอบพักประโยค) แบ่งสอบเป็น 2 ขยัก ไม่ต้องสอบรวดเดียวผ่านเหมือนในกรุงเทพฯ
- ขยักที่ ๑: สอบธรรมวิภาค + วินัย (สามเณรสอบแค่อย่างแรก รอวชิระค่อยสอบวินัย)
- ขยักที่ ๒: สอบพุทธประวัติ + เรียงความแก้กระทู้ธรรม
- 👮 ปมเกณฑ์ทหาร: นี่คือจุดพีค! การสอบได้แค่ “ขยักแรก” (ประโยค ๑) ยังไม่ถือว่ารอดจากการเกณฑ์ทหาร ต้องสอบให้ผ่านครบถึงประโยค ๒ เท่านั้นถึงจะได้รับสิทธิ์ยกเว้น (เว้นแต่เมืองที่เพิ่งตั้งสนามสอบใหม่ๆ อาจมีการขอผ่อนผันให้ชั่วคราวเพื่อให้ตั้งตัวทัน)
ส่วนที่ 3: เอกสารต้นฉบับ (The Original Archive)
(ส่วนนี้ใช้ Block Quote หรือใส่กรอบพื้นหลังสีครีม/กระดาษเก่า เพื่อให้ดูขลังและแยกส่วนชัดเจน)
📜 เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศกำหนดหลักสูตรสอบความรู้องค์นักธรรมของมณฑล (ข้อความด้านล่างนี้ เป็นการคัดลอกอักขระวิธีตามต้นฉบับเดิมทุกประการ)
คลิกอ่านเอกสารต้นฉบับ
ที่ ๔/๒๔๕๗ ประกาศกำหนดหลักสูตร สอบความรู้องค์นักธรรมของมณฑล
สมเด็จพระมหาสมณะ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ตรัสประกาศไว้ว่า ในศกนี้ ขยายการสอบความรู้องค์นักธรรมออกไปถึงหัวเมืองหลายมณฑล จึงทรงวางระเบียบไว้สำหรับ ดังนี้ :
๑. ให้ใช้หลักสูตรตามสนามหลวง แต่ให้พักเป็นประโยค ๑ ประโยค ๒ ได้พลาง กว่าจะสอบได้รวดเดียว ฯ
๒. หลักสูตรสำหรับสอบพักประโยคนั้น ดังนี้ : ก. ประโยค ๑ ธรรมวิภาคกับวินัยบัญญัติ ฯ ถ้าสามเณรสอบ ยกวินัยบัญญัติไว้พลาง กว่าจะอุปสมบทแล้ว ฯ ข. ประโยค ๒ พุทธประวัติกับเรียงความแก้กระทู้ธรรม ฯ
๓. เมื่อถึงคราว จะโปรดให้กรรมการสนามหลวงรูปหนึ่งไปชุมนุมกรรมการอื่นเปิดสนามมณฑล ส่วนมณฑลที่ได้รับพระอนุญาต ให้จัดการสอบได้ตามลำพัง ฯ
๔. สนามมณฑลให้เปิดเพียงปีละ ๑ ครั้ง
๕. ผู้สอบได้ จะได้รับยกเว้นจากพระราชบัญญัติเกณฑ์ทหาร ต่อเมื่อสอบประโยค ๒ ได้แล้ว เว้นไว้แต่ในเมืองแรกจัดใหม่ จะทรงขอให้ได้รับยกเว้นชั่วคราว พอมีกำลังจัดการ กว่าจะตั้งตัวได้ ฯ
ประกาศไว้ ณ วันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๕๗ ฯ
(ลงพระนาม) กรม-วชิรญาณวโรรส
