แฟ้มธรรม ตอนที่ ๓๐: Big Bang การศึกษาสงฆ์! ย้อนรอยการจัดระเบียบ “เปรียญธรรม ๙ ประโยค” สู่ระบบ ตรี-โท-เอก (เริ่มใช้ปี ๒๔๖๐)

ที่ ๑๗/๖๐ ประกาศจัดรเบียบชั้นเปรียญ

          สมเดจพระมหาสมณะ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ตรัสประกาศไว้ว่า บัดนี้ การเล่าเรียนเจริญขึ้น สมควรจะจัดชั้นเปรียญให้ลงรเบียบ ย่อลงเปนเอก, โท, ตรี ตามหลักเดิม จึงได้ทูลขอพระบรมราชานุญาต แลได้รับพระราชทานให้จัด ดังต่อไปนี้ :

          ๑. พระนักธรรมแปลบาฬีประโยค ๓ ได้แล้ว เปนเปรียญธรรมชั้นตรี จักได้รับพระราชทานพัดยศแลประกาศนีบยัตรทรงตั้งคราวหนึ่ง ฯ

          ๒. เปรียญธรรมชั้นตรี ต้องเปนนักธรรมชั้นโทก่อน จึงจะแปลประโยคบาฬีต่อไปได้ ฯ ได้ประโยค ๔, ๕ นับว่าเปนแต่เพียงเลื่อนประโยค ยังจักไม่ได้รับพระราชทานพัดเปลี่ยนแลประกาศรียบัตร์เหมือนในหนหลัง ต่อได้บาฬีประโยค ๖ แล้ว เปนเปรียญธรรมชั้นโทเต็มที่ จึงจักได้รับพระราชทานพัดยศเปลี่ยนแลประกาศนียบัตร ทรงตั้งอิกคราวหนึ่ง ฯ

          ๓. ในเวลานี้ หลักสูตรนักธรรมชั้นเอกยังไม่ได้จัดขึ้น เปรียญธรรมชั้นโทแปลบาฬีประโยค ๗, ๘ ได้แล้ว นับว่าเปนแต่เลื่อนประโยค ยังจักไม่ได้รับพระราชทานพัดเปลี่ยนแลประกาศนีบบัตร์ ต่อได้บาฬีประโยค ๙ แล้ว จึงเปนเปรียญบาฬีขั้นเอกเต็มที่ จักได้รับพระราชทานพัดยศเปรียญแลประกาศนียบัตร์ ทรงตั้งอิกคราวหนึ่ง ฯ เมื่อจัดหลักสูตรนักธรรมชั้นเอกขึ้นแล้ว จักรวมเข้าในชั้นนี้ ผู้สอบได้เป็นเปรียญธรรมชั้นเอก ฯ

          ๔. พัดยศจักเปลี่ยนเป็นอย่างใหม่ เปรียญธรรมชั้นตรี จักได้รับพระราชทานพัดพื้นแดง เปรียญธรรมชั้นโท จักได้รับพระราชทานพัดพื้นเหลือง เปรียญเอก จักได้รับพระราชทานพัดพื้นตาดเหลือง ฯ

          ๕. เปรียญธรรมชั้นตรี ผู้สอบประโยคนักธรรมชั้นโทได้เต็มที่แล้ว จักได้รับพระราชทานนิตยภัตต์ ราคาเดือนละ ๖ บาท ฯ

          ๖. เปรียญบาฬี ๔ ประโยคที่ขึ้นใหม่ ยังจักไม่ได้รับพระราชทานนิตยภัตต์ เหมือนในหนหลัง เว้นไว้แต่สอบประโยคนักธรรมชั้นโทได้แล้วเหมือนกัน แต่ถ้าได้รับพระราชทานนิตยภัตต์มาแต่ครั้งเป็นเปรียญธรรมชั้นตรีแล้ว ยังจักไม่ได้รับพระราชทานเพิ่มขึ้น ฯ

          ๗. เปรียญบาฬี ๕ ประโยค ยังจักไม่ได้รับพระราชทานนิตยภัตต์เพิ่ม ฯ

          ๘. เปรียญธรรมชั้นโท จักได้รับพระราชทานนิตยภัตต์เพิ่มขึ้นเป็นราคาเดือนละ ๑๐ บาท ฯ

          ๙. เปรียญบาฬี ๗, ๘ ประโยค ยังจักไม่ได้รับพระราชทานนิตยภัตต์เพิ่ม เหมือนในหนหลัง ฯ

          ๑๐. เปรียญเอก จักได้รับพระราช่านนิตยภัตต์เพิ่ม เป็นราคาเดือนละ ๑๔ บาท

          ๑๑. นิตยภัตต์นี้ ตามรเบียบที่ได้พระบรมราชานุญาตไว้ก่อนแล้วสำหรับผู้อยู่ในการเรียนแลในสำนักเรียน แลออกเปนครูทั้งในสำนักทั้งนอกสำนัก นอกจากนี้ จักไม่ได้รับพระราชทาน ฯ

          ๑๒. เปรียญธรรมชั้นตรี เลื่อนเปนพระราชาคณะ จักได้รับพระราชทานิตยภัตต์เพิ่มในฐานะนี้ ราคาเดือนละ ๑๔ บาท ฯ

          ๑๓. เปรียญธรรมชั้นโท เลื่อนเป็นพระราชาคณะ จักได้รับพระราชทานนิตยภัตต์เพิ่มในฐานะนี้ ราคาเดือนละ ๑๘ บาท ฯ

          ๑๔. เปรียญเอก เลื่อนเป็นพระราชาคณะ จักได้รับพระราชทานนิตยภัตต์ เพิ่มในฐานะนี้ ราคาเดือนละ ๒๒ บาท ฯ

          ๑๕. นิตยภัตต์นี้ สำหรับผู้เอาภารธุระพระศาสนา ถ้าได้รับตำแหน่งมีนิตยภัตต์สูงกว่า จักได้รับพระราชทานเพิ่มขึ้นตามตำแหน่ง ฯ

ประกาศไว้ ณ วันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๔๖๐ ณ

(ลงพระนาม) กรม-วชิรญาณวโรรส

(แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๕ พ.ศ. ๒๔๖๐. หน้า ๓๗๕-๓๗๗.)