แฟ้มธรรม ตอนที่ ๓๙: ไม่ต้องแบกตำราเข้ากรุง! ย้อนรอยประกาศปี ๒๔๖๕ กระจายศูนย์สอบ “นักธรรมโท” สู่ภูธร
ความลำบากของพระบ้านไกล ย้อนกลับไปก่อนปี พ.ศ. ๒๔๖๕ การศึกษาพระปริยัติธรรมเริ่มบูมมากในต่างจังหวัด แต่มีปัญหาใหญ่คือ:
- นักธรรมตรี: สอบที่จังหวัดตัวเองได้ (มีสนามสอบย่อย)
- นักธรรมโท: ต้องเดินทางมาสอบที่กรุงเทพฯ (สนามหลวง) เท่านั้น!
ลองนึกภาพการเดินทางไกลในสมัยรัชกาลที่ ๖ ที่ยังไม่มีรถทัวร์หรือเครื่องบินสะดวกสบาย พระเณรตามต่างจังหวัดที่เรียนเก่งๆ หลายรูปต้องถอดใจ เพราะไม่มีทุนทรัพย์ หรือสู้ความลำบากในการเดินทางไกลไม่ไหว
✨ จุดเปลี่ยนสำคัญ (The Game Changer): เมื่อ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์ (ผู้รักษาการแทนสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ) ทรงเล็งเห็นปัญหานี้ จึงมีพระดำรัสสั่งให้เปลี่ยนแปลงระเบียบการสอบใหม่ เพื่อ “อำนวยความสะดวก” แก่พระเณรในต่างจังหวัด โดยอนุญาตให้ “เปิดสนามสอบนักธรรมโทในต่างจังหวัดได้” หากจังหวัดนั้นมีผู้เข้าสอบจำนวนมากพอ
📜 เงื่อนไขสุดเข้ม (เพื่อรักษามาตรฐาน): แม้จะให้สอบต่างจังหวัดได้ แต่เพื่อป้องกันข้อสอบรั่วและรักษามาตรฐานให้เท่าสนามหลวงส่วนกลาง จึงมีกฎเหล็ก 4 ข้อที่เจ้าคณะจังหวัดต้องทำตาม:
- ส่งชื่อด่วน: ต้องส่งบัญชีรายชื่อผู้สมัครมาถึงกรุงเทพฯ ภายในวันที่ 15 พฤศจิกายน
- มารับข้อสอบเอง: จังหวัดต้องส่ง “พระผู้แทน” เดินทางมารับข้อสอบที่กรุงเทพฯ และต้องกลับไปให้ถึงจังหวัดตัวเองก่อนวันที่ 12 ธันวาคม (เพื่อเตรียมสอบพร้อมกัน)
- เวลาเป๊ะ: วันเวลาสอบ และระเบียบการคุมสอบทุกอย่าง ต้องตรงกับสนามหลวงที่กรุงเทพฯ เป๊ะๆ
- ส่งกลับทันที: สอบเสร็จปุ๊บ ต้องรีบส่งใบคำตอบทั้งหมดกลับมาให้ส่วนกลาง (แม่กองสนามหลวง) ตรวจทันที
สรุปคือ ประกาศนี้ช่วยลดภาระการเดินทางของพระเณรภูธร แต่ยังคงควบคุมคุณภาพการสอบจากส่วนกลางอย่างเข้มงวดเหมือนเดิม
เอกสารต้นฉบับ (The Original Archive)
📜 เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศระเบียบการสอบ น.ธ.โท ในต่างจังหวัด (ข้อความด้านล่างนี้ เป็นการคัดลอกอักขระวิธีตามต้นฉบับเดิมทุกประการ)
เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศระเบียบการสอบ น.ธ.โท ในต่างจังหวัด
(สำเนา) ประกาศระเบียบการสอบ น.ธ.โท ในต่างจังหวัด
ในบัดนี้การเรียนพระธรรมวินัยได้เจริญแพร่หลายแทบทั่วพระราชอาณาเขตแล้ว สำหรับ น.ธ.ตรี มีสนามหลวงสอบตามจังหวัดแลมณฑลทั้งชั้นในทั้งชั้นนอก เป็นกิ่งสนาม มีแม่กองซึ่งเคยเป็นกรรมการสนามหลวงออกไปกำกับ ส่วน น.ธ. โท มารวมสอบในสนามหลวงแต่แห่งเดียว ในชั้นต้นยังมีผู้เข้าสอบไม่มากนัก แลมักอยู่ในจังหวัดพระนคร หรือมณฑลชั้นใน ซึ่งไปมาไม่สู้ลำบาก ต่อมามีนักเรียนมากขึ้น เฉพาะที่อยู่ในเขตพระนครไม่มีข้อขัดข้อง ส่วนที่อยู่ตามจังหวัดและมณฑลต่าง ๆ ซึ่งห่างไกลจะมาสอบสนามหลวงย่อมไม่สะดวก ด้วยเหตุการไปมาลำบากแลต้องเสียค่าพาหนะมากมาย อาจทำให้บางรูปซึ่งแม้มีความรู้ได้ร่ำเรียนไว้เพียงพอ แต่ไม่มีโอกาสสอบหรือหมดอุตสาหะ ก็เป็นได้ ฯ
อาศัยเหตุนี้ เริ่มแต่พุทธศกนี้เป็นต้นไป เมื่อมีภิกษุสามเณร น.ธ.ตรี ผู้สามารถสมัครจะสอบ น.ธ.โท แต่อยู่ในจังหวัดอื่นจากพระนคร ถ้าอยู่ใกล้แลมีจำนวนน้อย ให้มาสอบ ณ สนามหลวงตามเดิม ถ้ามากให้ตั้งสนามสอบในที่นั้น ๆ ได้ โดยปฏิบัติการตามนี้ คือ ๑. ให้เจ้าคณะในจังหวัดนั้น ๆ ส่งบัญชีผู้สมัครสอบ น.ธ.โท ตามระเบียบ ให้ถึงกรุงเทพฯ ก่อนวันที่ ๑๕ พฤศจิกายน ฯ ๒. แต่งพระผู้แทนมารับประโยคสำหรับสอบแลกลับไปให้ถึงจังหวัดนั้น ๆ ก่อนวันที่ ๑๒ ธันวาคม เพื่อให้ทันเปิดสนามพร้อมในวันเดียวกันกับสนามหลวงฯ ๓. วันเวลาที่เปิดสอบก็ดี กำหนดเวลาให้แก่ผู้สอบก็ดี ตลอดถึงกิจอื่นอันควรทำ ต้องปฏิบัติตามระเบียบของสนามหลวงทุกประการ ฯ ๔. จัดการสอบเสร็จแล้ว ให้รีบส่งใบตอบของนักเรียนทั้งหมดมายังแม่กองสนามหลวงโดยเร็ว ฯ
ประกาศแต่วันที่ ๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๕ ฯ
(ลงพระนาม) กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์
(แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๑๐ พ.ศ. ๒๔๖๕. หน้า ๓๑๑.)
