แฟ้มธรรม ตอนที่ ๔๘: เมื่อ “งบหมด” แจกพัดไม่ไหว! สู่ประกาศอนุญาตให้พระนักธรรมถือ “พัดรอง” เองได้ (ประกาศปี ๒๔๗๐)
ในสมัยแรกเริ่มที่มีการสอบนักธรรม ทางการคณะสงฆ์เคยมีธรรมเนียม “แจกพัด” ให้แก่ผู้ที่สอบได้ เพื่อเป็นเกียรติยศ แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไป การศึกษานักธรรมเจริญรุ่งเรืองมาก มีพระภิกษุสอบได้จำนวนมหาศาล
ปัญหาที่ตามมาคือ “งบประมาณบานปลาย” (ในเอกสารใช้คำว่า “เป็นการเปลืองมากเกินสมควร”) ทำให้ทางการต้อง “งดแจกพัด” ไปช่วงหนึ่ง
แต่ครั้นจะปล่อยให้พระภิกษุผู้มีความรู้ระดับ “นักธรรมชั้นโท” และ “นักธรรมชั้นเอก” ซึ่งถือเป็นผู้หลักผู้ใหญ่และเป็นกำลังสำคัญของพระศาสนา (ว่าที่พระเถระ) ไปร่วมงานพิธีแบบมือเปล่า ก็ดูจะไม่สมเกียรติภูมิความรู้
ดังนั้น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระชินวรวิสุทธิเทวารยวงศ์ (เมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์) จึงทรงแก้ปัญหานี้แบบ “พบกันครึ่งทาง” คือ ถึงทางเราจะไม่ได้แจกพัดให้แล้ว แต่ขอ “มอบสิทธิ์” ให้ท่านสามารถถือ “พัดรอง” (พัดส่วนตัว) ของท่านเอง ไปร่วมงานนิมนต์ต่างๆ ได้อย่างเต็มภาคภูมิ
📜สิทธิพิเศษพระนักธรรม (เริ่มใช้ ๘ ก.ย. ๒๔๗๐):
- เหตุผล: ผู้สอบได้นักธรรมโท-เอก คือผู้มีความรู้ธรรมวินัยดี เป็นอายุพระศาสนา ควรได้รับการยกย่องให้พิเศษกว่าภิกษุสามัญ
- สิทธิที่ได้รับ: อนุญาตให้ “ถือพัดรองของตนเอง” (พัดที่ระลึกงานต่างๆ/พัดส่วนตัว) ไปในกิจนิมนต์ทั้งปวงได้ เพื่อแสดงสถานะผู้ทรงความรู้
(The Archive: เอกสารต้นฉบับ) 📜 สำเนาเอกสารจดหมายเหตุ เรื่อง: ประกาศให้พระนักธรรมโทแลนักธรรมเอกถือพัดรอง
สำเนาเอกสารจดหมายเหตุ เรื่อง: ประกาศให้พระนักธรรมโทแลนักธรรมเอกถือพัดรอง
“เมื่อแรกตั้งวิชา ๒ ประเภทนี้ ผู้เรียนแลสอบยังมีน้อย พอให้พัดแก่ผู้สอบได้ทั่วถึงกัน ครั้นวิชาประเภทนี้เจริญขึ้น ด้วยมีผู้เรียนแลสอบทวีจำนวน จะให้พัดแก่ผู้สอบได้ให้ทั่วถึงย่อมเป็นการเปลืองมากเกินสมควร เพราะเหตุนี้จึงงดเสีย
ก็แต่ว่า ภิกษุผู้เรียนแลสอบวิชานักธรรม ๒ ประเภทนี้ได้ มีพรรษากาลซึ่งโดยมากเป็นผู้จะยั่งยืนนานในพระศาสนา เมื่อว่าโดยความรู้ธรรมวินัย ก็ถึงภูมินิสสัยมุตตกะแลเถระ ควรได้รับยกย่องให้พิเศษกว่ามวลภิกษุสามัญ…
เพราะฉะนั้น ตั้งแต่วันประกาศนี้ไป ให้ภิกษุผู้สอบนักธรรมโทแลนักธรรมเอกได้ ถือพัดรองของตนเองได้ในกิจนิมนต์ทั้งปวง ฯ“
ประกาศแต่วันที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๗๐ (ลงพระนาม) กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์
(อ้างอิง: แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๑๕ พ.ศ. ๒๔๗๐. หน้า ๔๐๒.)
💡 เกร็ดความรู้ (Note)
“พัดรอง” คืออะไร? พัดรอง (หรือตาลปัตร) คือพัดที่พระภิกษุใช้ปิดหน้าเวลาสวดมนต์ในงานพิธี โดยปกติในสมัยก่อน พระภิกษุทั่วไปอาจไม่ได้ถือพัดไปทุกงาน หรือถือเฉพาะพัดยศ (ถ้ามี) การประกาศนี้จึงเป็นการ “ยกระดับ” พระนักธรรมโท-เอก ให้มีสิทธิ์ถือพัดเพื่อแสดงความภูมิฐานทางวิชาการได้ แม้จะยังไม่มีสมณศักดิ์ก็ตาม
