การสอบสนามหลวงมีกี่แห่ง? วิวัฒนาการจาก ๔ สู่สนามหลวงทั่วประเทศ
คำถามที่ว่า “การสอบนักธรรมสนามหลวงมีกี่แห่ง?” นั้น มีคำตอบที่เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย จำนวนสนามสอบไม่ได้คงที่ แต่มีวิวัฒนาการอย่างต่อเนื่องเพื่อรองรับจำนวนผู้เรียนที่เพิ่มขึ้น จากจุดเริ่มต้นเพียงหลักหน่วย กลายเป็นมาตรฐานเดียวกันครอบคลุมทุกพื้นที่ทั่วไทย
๑. ยุคเริ่มต้น: ๔ สนามนำร่องในกรุงเทพฯ (พ.ศ. ๒๔๕๔)
เมื่อสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงเริ่มจัดการสอบ “สามเณรรู้ธรรม” (ต้นแบบของนักธรรมชั้นตรี) เพื่อคัดกรองสามเณรสำหรับยกเว้นเกณฑ์ทหาร การสอบครั้งแรกจัดขึ้นในกรุงเทพฯ เพียง ๔ สนาม เท่านั้น ได้แก่:
- วัดบวรนิเวศวิหาร
- วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์
- วัดสุทัศนเทพวราราม
- วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม
สนามสอบเหล่านี้เปรียบเสมือน “Sandbox” หรือศูนย์กลางทดลองระบบ ก่อนที่จะขยายผลไปสู่พื้นที่อื่น
๒. ยุคขยายตัว: ๘ สำนักเรียนใหญ่และหัวเมือง (พ.ศ. ๒๔๖๐)
เมื่อหลักสูตรนักธรรมชั้นตรีเริ่มมั่นคง ในปี พ.ศ. ๒๔๖๐ จึงมีการกระจายอำนาจให้ วัดที่เป็นสำนักเรียนใหญ่ในกรุงเทพฯ จัดสอบได้เอง โดยมีสถานะเป็น “นักธรรมหลวง” เทียบเท่าสนามกลาง โดยมี ๘ สำนักหลักที่ได้รับอนุญาต:
- วัดบวรนิเวศวิหาร (รวมสำนักวัดราชาธิวาส)
- วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์
- วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม
- วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
- วัดสุทัศนเทพวราราม
- วัดเทพศิรินทราวาส (รวมสำนักวัดบรมนิวาส)
- วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม
- วัดอนงคาราม (รวมสำนักวัดประยุรวงศ์และวัดราชโอรส)
ในระยะนี้ยังมีการขยายสู่ หัวเมือง ในหลายมณฑล โดยจัดเป็นสนามมณฑลและสนามจังหวัดควบคู่กันไป
๓. ยุครวมศูนย์มาตรฐาน: สนามหลวงทั่วประเทศ (พ.ศ. ๒๔๗๐ – ปัจจุบัน)
จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี พ.ศ. ๒๔๗๐ เมื่อมีการปฏิรูประบบการสอบครั้งใหญ่ กำหนดให้สนามสอบนักธรรมทั่วราชอาณาจักรมีสถานะเป็น “สนามหลวง” ทั้งหมด โดยมีหลักการสำคัญ ๓ ประการ:
- ใช้ข้อสอบเดียวกันทั่วประเทศ (One Standard)
- จัดสอบพร้อมกันทุกสนาม (Sync)
- ไม่จำกัดจำนวนผู้เข้าสอบ (Open Access)
คำตอบปัจจุบัน: สนามหลวงมีกี่แห่ง?
ในปัจจุบัน การสอบนักธรรมสนามหลวงกระจายตัวอยู่ ทั่วทุกจังหวัดและเกือบทุกอำเภอ ในประเทศไทย โดยหลักเกณฑ์การจัดตั้งสนามสอบจะขึ้นอยู่กับ “จำนวนนักเรียน” เป็นหลัก
- หากอำเภอใดมีผู้เข้าสอบจำนวนมาก สามารถขอจัดตั้งสนามสอบประจำอำเภอนั้นๆ ได้
- หากมีผู้เข้าสอบน้อย อาจรวมหลายอำเภอเป็น ๑ สนามสอบ
บทสรุปวิวัฒนาการ:
- พ.ศ. ๒๔๕๔: ๔ สนาม (เฉพาะกรุงเทพฯ)
- พ.ศ. ๒๔๖๐: ๘ สำนักหลัก + สนามในหัวเมือง
- ปัจจุบัน: หลายพันสนามสอบ ครอบคลุมทุกอำเภอทั่วประเทศ
การพัฒนานี้สะท้อนวิสัยทัศน์ทางการศึกษาของคณะสงฆ์ไทย ที่มุ่งสร้างระบบการศึกษาธรรมะที่ เป็นมาตรฐานเดียวกัน ยุติธรรม และเข้าถึงได้ทุกพื้นที่ ส่งผลให้ปัจจุบันพุทธศาสนิกชนทุกคนสามารถเข้าถึงการศึกษาธรรมะได้อย่างเท่าเทียม ไม่ว่าจะอยู่ส่วนไหนของประเทศ
