ไทม์ไลน์ประวัติศาสตร์: ลำดับเหตุการณ์สำคัญในพระชนมชีพ “สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส” ผู้วางรากฐานการศึกษาคณะสงฆ์ไทย
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส (พ.ศ. ๒๔๐๓ – ๒๔๖๔) ทรงเป็นสมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ ๑๐ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และทรงเป็น “แม่กองธรรมสนามหลวง” พระองค์แรก ตลอดพระชนมชีพของพระองค์เต็มไปด้วยการทำงานหนักเพื่อวางรากฐานและการปฏิรูประบบการศึกษาและการปกครองคณะสงฆ์ครั้งสำคัญที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย
เพื่อให้คนรุ่นหลังได้เห็นภาพรวมของการเปลี่ยนแปลงครั้งยิ่งใหญ่นี้ นี่คือสรุปลำดับเหตุการณ์สำคัญตลอดพระชนมชีพของพระองค์ โดยแบ่งออกเป็น ๓ ช่วงเวลาสำคัญ:
ช่วงที่ ๑: พระกำเนิดและการทรงศึกษา (พ.ศ. ๒๔๐๓ – พ.ศ. ๒๔๒๒)
ช่วงเวลาแห่งการสั่งสมบารมีทางวิชาการ ทรงฉายแววปราชญ์ตั้งแต่ทรงพระเยาว์
- ๑๒ เมษายน ๒๔๐๓: ประสูติ ทรงเป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๔) และเจ้าจอมมารดาแพ ได้รับพระราชทานพระนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ามนุษยนาคมานพ
- ๒๔๐๔: ต้องกำพร้าพระมารดา (เจ้าจอมมารดาแพ) ขณะที่พระองค์มีพระชันษาเพียง ๑ ปี
- ~๒๔๑๑: ทรงเริ่มศึกษาภาษาบาลีตั้งแต่อายุ ๘ ปี และทรงพระปรีชาสามารถจนแปลคัมภีร์ธรรมบทได้ก่อนทรงผนวชเป็นสามเณร
- ๒๔๑๖: ทรงผนวชเป็นสามเณรเมื่อพระชันษา ๑๓ ปี โดยมีสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เป็นพระอุปัชฌาย์
- ๒๗ มิถุนายน ๒๔๒๒: ทรงอุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อพระชันษา ๒๐ ปี ได้รับพระฉายานามว่า “มนุสฺสนาโค”
ช่วงที่ ๒: การขึ้นสู่สมณศักดิ์และบริหารวัด (พ.ศ. ๒๔๒๔ – พ.ศ. ๒๔๔๙)
ช่วงเวลาแห่งการพิสูจน์พระปรีชาสามารถและการยอมรับในวงการคณะสงฆ์
- ๒๔๒๔: ทรงเข้าแปลพระปริยัติธรรมหน้าพระที่นั่ง ทรงแปลได้เปรียญธรรม ๕ ประโยค และในปีเดียวกันได้รับสถาปนาพระอิสริยยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส
- ๒๔๓๔: ทรงครองวัดบวรนิเวศวิหาร สืบต่อจากสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์
- ๒๔๓๖: ได้รับโปรดเกล้าฯ เลื่อนสมณศักดิ์เป็น สมเด็จพระราชาคณะเจ้าคณะใหญ่คณะธรรมยุต
- ๒๔๔๙: ได้รับสถาปนาเลื่อนพระอิสริยยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวชิรญาณวโรรส
ช่วงที่ ๓: ดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชและการปฏิรูปครั้งใหญ่ (พ.ศ. ๒๔๕๓ – พ.ศ. ๒๔๖๔)
ยุคทองของการปฏิรูปการศึกษาและปกครองคณะสงฆ์ พระกรณียกิจในช่วงนี้ส่งผลสืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
- ๒๔๕๓: ได้รับสถาปนาเป็น สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ในรัชสมัยรัชกาลที่ ๖ และได้รับเลื่อนพระอิสริยยศเป็น กรมพระยา พร้อมทั้งทรงเปลี่ยนคำนำพระนามเป็น “สมเด็จพระมหาสมณเจ้า” เพื่อให้ปรากฏพระนามในส่วนสมณศักดิ์ด้วย
- ๒๔๕๔ (ร.ศ. ๑๓๐): จุดกำเนิดนักธรรม! ทรงวางรากฐานหลักสูตร “อย่างสามัญ” (นวกภูมิ) เพื่อให้สามเณรที่ “รู้ธรรม” ได้รับยกเว้นเกณฑ์ทหาร โดยเน้นความรู้ธรรมะในภาษาไทยและเว้นภาษาบาลี
- ๒๔๕๕: รัชกาลที่ ๖ ทรงมอบอำนาจกิจธุระพระศาสนาทั้งปวงถวายแด่พระองค์ ในฐานะมหาสังฆปริณายก (กันยายน)
- ๒๔๕๖: ปีแห่งการเปลี่ยนแปลงระบบสอบ
- ทรงประกาศรวมหลักสูตรประโยค ๑ และ ๒ เข้าเป็น “นักธรรมชั้นตรี” อย่างเป็นทางการ
- ทรงเพิ่มวิชา “คิหิปฏิบัติ” ในนักธรรมตรี เพราะเล็งเห็นว่าผู้บวชส่วนมากยังมีคติจะสึก
- ทรงปฏิรูปเปรียญธรรม ๓ ประโยค โดยเพิ่มวิชา สัมพันธ์ และ บาลีไวยากรณ์
- ๒๔๕๗:
- ทรงกำหนดให้มีการ “จับเวลาสอบ” ในสนามหลวงเป็นครั้งแรก
- ทรงตั้งกฎให้ต้องสอบผ่านเป็น “นักธรรมของวัด” ก่อน จึงจะมีสิทธิ์เข้าสอบในสนามหลวงเพื่อคัดกรองคุณภาพ
- ๒๔๕๙:
- ทรงประกาศตั้งหลักสูตร “นักธรรมชั้นโท” (ภูมิมัชฌิมะ)
- ทรงกำหนดอายุสามเณรที่จะสอบในสนามหลวง ต้องมีอายุ ๑๙ ปีบริบูรณ์ขึ้นไป
- ๒๔๖๐:
- ทรงจัดระเบียบชั้นเปรียญใหม่เป็น ตรี (ป.ธ.๓), โท (ป.ธ.๖), เอก (ป.ธ.๙) พร้อมกำหนดสีพัดยศและนิตยภัต
- ทรงมีพระดำรัสสั่ง “โมฆะ” ผลสอบทั้งหมดของผู้ที่ทุจริตข้อสอบนักธรรมชั้นโทอย่างเด็ดขาด
- ๒๔๖๑: ทรงประกาศรวมสอบนักธรรมชั้นตรีในกรุงเทพฯ (Centralization) เพื่อควบคุมมาตรฐานข้อสอบ
- ๒๔๖๓:
- ทรงประกาศใช้ตรา “ธรรมจักร” เป็นสัญลักษณ์สนามหลวง
- ทรงเปลี่ยนสีพื้นพัดยศเปรียญธรรมชั้นตรีจากแดงเป็น “เขียวล้วน”
- ๒๔๖๔: สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ ๒ สิงหาคม สิริรวมพระชันษาได้ ๖๑ ปี ดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช ๑๐ ปี ๗ เดือน
บทสรุป
ไทม์ไลน์ชีวิตของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สะท้อนให้เห็นถึงความมุ่งมั่นในการทำงานเพื่อพระศาสนาอย่างไม่หยุดยั้ง ทุกปีศักราชในชีวิตของพระองค์คือหมุดหมายของการเปลี่ยนแปลง ที่เปลี่ยนคณะสงฆ์ไทยจากระบบดั้งเดิมสู่ระบบการศึกษาและการปกครองที่ทันสมัยและยั่งยืนมาจนถึงทุกวันนี้.
