พระไตรปิฎกศึกษา ตอนที่ ๑๘ ถอดรหัส “โลหิจจสูตร”: เมื่อพุทธองค์ทรงบัญญัติมาตรฐาน “ครู” ใครที่กราบได้สนิทใจ และใครที่ต้อง “กล้าวิจารณ์”
บทนำ: วิกฤตศรัทธาและคำถามถึง “อภิสิทธิ์แห่งศาสดา”
ในสังคมปัจจุบันที่เต็มไปด้วย “ไลฟ์โค้ช” ทางจิตวิญญาณ และสำนักปฏิบัติธรรมที่ผุดขึ้นราวดอกเห็ด คำถามสำคัญที่คนรุ่นใหม่มักตั้งข้อสงสัยคือ “เราใช้อะไรเป็นเกณฑ์ในการวัดคุณภาพของครูบาอาจารย์?” และ “ศาสดาหรือผู้สอนธรรม เป็นบุคคลที่แตะต้องวิจารณ์ไม่ได้จริงหรือ?”
คำตอบของเรื่องนี้ถูกบันทึกไว้อย่างชัดเจนเมื่อ 2,500 ปีก่อนใน “โลหิจจสูตร” (Lohicca Sutta) พระสูตรที่เปิดประเด็นถกเถียงเรื่องจริยธรรมของผู้สอนธรรมอย่างตรงไปตรงมา โดยพระพุทธองค์ทรงวางหลักการที่รื้อถอนวัฒนธรรมอำนาจนิยม แต่เน้นไปที่ “ประสิทธิผล” (Effectiveness) ของการสอนเป็นสำคัญ
๑. กับดักทางปัญญา: เมื่อความรู้ถูกมองเป็น “สมบัติส่วนตัว”
จุดเริ่มต้นของวิวาทะนี้เกิดจาก โลหิจจพราหมณ์ เจ้าของที่ดินผู้มั่งคั่งในแคว้นโกศล ผู้เกิดความคิดที่เป็นมิจฉาทิฏฐิอย่างร้ายแรงว่า
“ผู้บรรลุธรรมไม่ควรสอนผู้อื่น เพราะการสอนคือการสร้างภาระผูกพันใหม่ และผู้อื่นจะทำอะไรให้แก่ใครได้? (ทำนองว่า สอนไปก็เหนื่อยเปล่า หรือกลัวคนอื่นได้ดีเท่าตน)”
แนวคิดนี้สะท้อนความตระหนี่ถี่เหนียวทางปัญญา (Intellectual Miserliness) และมองความรู้เป็นสินค้าผูกขาด พระพุทธเจ้าทรงโต้แย้งตรรกะนี้ด้วยการยกตัวอย่างโครงสร้างทางสังคมที่เฉียบคมว่า
- หาก พระราชา ผู้ครอบครองแคว้นไม่ยอมแบ่งปันทรัพยากรให้ประชาชน ประชาชนย่อมเดือดร้อน
- ฉันใดก็ฉันนั้น หาก ผู้รู้ธรรม ไม่ยอมแบ่งปันหนทางพ้นทุกข์ ก็เท่ากับเป็นการ “ทำอันตราย” และเป็น “ศัตรู” ต่อผู้ที่แสวงหาทางหลุดพ้น
พระองค์ทรงชี้ว่า ทัศนคติที่คับแคบเช่นนี้ ไม่เพียงแต่ทำลายประโยชน์ของสังคม แต่ยังนำพาเจ้าของความคิดไปสู่ทุคติภูมิ (นรกหรือกำเนิดเดียรัจฉาน) เพราะเป็นการขัดขวางความเจริญงอกงามของผู้อื่น
๒. มาตรฐานการตรวจสอบ: ๓ ศาสดาที่ “ควรท้วงติง”
สิ่งที่น่าสนใจที่สุดในพระสูตรนี้ คือการที่พระพุทธเจ้าทรงจำแนกประเภทของ “ครู” หรือ “ศาสดา” ออกเป็นกลุ่มที่สอบตกและควรได้รับการท้วงติง (Criticize) โดยไม่เกี่ยวกับความศักดิ์สิทธิ์ แต่ดูจาก ผลลัพธ์เชิงประจักษ์ ๓ ประการ ได้แก่
ประเภทที่ ๑: “เตี้ยอุ้มค่อม” (ตนไม่รู้-ศิษย์ไม่ฟัง)
คือศาสดาที่ตนเองยังไม่บรรลุธรรม ยังไม่เข้าใจเป้าหมายที่แท้จริง แต่อยากสอน เมื่อสอนไปแล้ว ศิษย์ก็ไม่ฟัง ไม่ปฏิบัติตาม
- สถานะ: ล้มเหลวโดยสิ้นเชิง เปรียบเสมือนผู้ชายที่พยายามรุกเข้าไปหาหญิงสาวที่เดินถอยหนี มีแต่ความเหนื่อยเปล่าและน่าอับอาย
ประเภทที่ ๒: “ทิ้งนาตน ไปเกี่ยวนาคนอื่น” (ตนไม่รู้-ศิษย์ตั้งใจฟัง)
คือศาสดาที่ตนเองยังไม่บรรลุธรรม ยังปฏิบัติไม่ได้ แต่มีวาทศิลป์ดีจนศิษย์หลงเชื่อและปฏิบัติตาม
- สถานะ (อันตรายที่สุด): นี่คือกลุ่มที่น่ากลัวที่สุดในสังคม เพราะเป็นการนำพาคนจำนวนมากไปผิดทางโดยที่ศิษย์ไม่รู้ตัว พระพุทธองค์เปรียบเหมือนชาวนาที่ทิ้งนาของตนให้รกร้าง (จิตตนเองยังไม่ฝึก) แต่ไปยุ่งกับการจัดแจงนาของคนอื่น
ประเภทที่ ๓: “สร้างโซ่ตรวนใหม่” (ตนรู้แล้ว-ศิษย์ไม่ฟัง)
คือศาสดาที่บรรลุธรรมแล้ว มีความรู้จริง แต่ขาดทักษะในการถ่ายทอด ทำให้ศิษย์ไม่ศรัทธาหรือไม่ปฏิบัติตาม
- สถานะ: แม้จะมีความรู้ แต่หากสอนแล้วไม่เกิดผล ก็เปรียบเสมือนคนที่ตัดโซ่ตรวนเก่าได้แล้ว (หมดกิเลส) แต่ดันไปสร้างโซ่ตรวนใหม่ (ความยุ่งยากใจจากการสอนที่ไร้ผล) ใส่ตัวเอง
๓. ศาสดาที่ “ห้ามท้วง” (The Uncriticizable Teacher)
ในเมื่อครูส่วนใหญ่ล้วนมีจุดบกพร่อง แล้วใครเล่าคือผู้ที่สมบูรณ์แบบ? พระพุทธเจ้าทรงนิยามศาสดาที่ “ไม่ควรท้วง” ไว้เพียงประเภทเดียว โดยยกตัวอย่างถึง พระตถาคต (พระพุทธเจ้า) หรือผู้ที่ดำเนินรอยตามพระองค์ คือ ผู้ที่ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ และสามารถนำพาให้ศิษย์บรรลุคุณวิเศษได้จริง
เกณฑ์ตัดสินไม่ได้อยู่ที่ “ปาฏิหาริย์” หรือ “คำโฆษณา” แต่อยู่ที่ “ความสำเร็จของศิษย์” หากการสอนนั้นทำให้ศิษย์เกิดปัญญา เข้าถึงฌาน หรือบรรลุความเป็นอริยบุคคลได้ นั่นคือเครื่องพิสูจน์ความเป็นศาสดาที่แท้จริง
๔. บทสรุป: จากปากเหวสู่พื้นดิน
เมื่อได้ฟังการแจกแจงด้วยเหตุผลอันไร้ข้อโต้แย้ง โลหิจจพราหมณ์จึงตระหนักถึงความผิดพลาดของตน เขาเปรียบเทียบความรู้สึกในขณะนั้นว่า
“เหมือนบุรุษฉุดคนที่จะตกเหวนรก ให้กลับมายืนบนพื้นดิน”
ข้อคิดสำหรับคนยุคใหม่: โลหิจจสูตรทิ้งบทเรียนสำคัญให้เราตระหนักว่า ในโลกแห่งจิตวิญญาณ “ผลลัพธ์สำคัญกว่าภาพลักษณ์” เรามีสิทธิชอบธรรมที่จะตั้งคำถามและตรวจสอบครูบาอาจารย์ หากคำสอนนั้นไม่ได้นำไปสู่การลดละกิเลสหรือปัญญาที่แท้จริง ขณะเดียวกัน สำหรับผู้ที่ทำหน้าที่ส่งต่อความรู้ ไม่ว่าจะเป็นครู โค้ช หรืออินฟลูเอนเซอร์ ความตระหนี่ในวิชาความรู้ หรือการสอนในสิ่งที่ตนยังไม่รู้จริง นับเป็นภัยอันตรายที่พึงระวัง เพราะนอกจากจะไม่ช่วยใครแล้ว ยังอาจเป็นการผลักผู้อื่นลงเหวโดยไม่รู้ตัว
