หลักเกณฑ์และคุณสมบัติ: การเข้าสู่ตำแหน่ง ‘เจ้าคณะภาค’ ตามกฎมหาเถรสมาคม
ตำแหน่ง “เจ้าคณะภาค” ถือเป็นตำแหน่งบริหารระดับสูงในการปกครองคณะสงฆ์ส่วนภูมิภาค มีหน้าที่กำกับดูแลคณะสงฆ์ในเขตจังหวัดต่าง ๆ ที่อยู่ในความรับผิดชอบ เพื่อให้การคัดเลือกบุคลากรเข้าสู่ตำแหน่งนี้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและได้บุคคลผู้มีความเหมาะสม การแต่งตั้งจึงต้องเป็นไปตาม กฎมหาเถรสมาคม ฉบับที่ ๒๔ (พ.ศ. ๒๕๔๑) ว่าด้วยการแต่งตั้งถอดถอนพระสังฆาธิการ ซึ่งได้บัญญัติหลักเกณฑ์แบ่งออกเป็นคุณสมบัติทั่วไปและคุณสมบัติเฉพาะ ดังนี้
๑. คุณสมบัติทั่วไป (ตามข้อ ๖ แห่งกฎมหาเถรสมาคม) พระภิกษุผู้ที่จะได้รับการพิจารณาแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะภาค ต้องมีคุณสมบัติพื้นฐานอันแสดงถึงความพร้อมและความบริสุทธิ์ ๗ ประการ ได้แก่
- วัยวุฒิและคุณวุฒิ: มีพรรษาและความรู้สมควรแก่ตำแหน่ง
- จริยวัตร: มีความประพฤติเรียบร้อยตามพระธรรมวินัย
- ความสามารถ: เป็นผู้ฉลาดและมีความสามารถในการปกครองคณะสงฆ์
- สุขภาพ: ไม่เป็นผู้ทุพพลภาพ ไร้ความสามารถ มีจิตฟั่นเฟือน หรืออาพาธด้วยโรคติดต่อร้ายแรง (เช่น โรคเรื้อนหรือวัณโรคในระยะอันตราย) จนเป็นที่น่ารังเกียจ
- ประวัติทางวินัย: ไม่เคยต้องคำวินิจฉัยลงโทษในอธิกรณ์ที่พึงรังเกียจมาก่อน และไม่เคยถูกถอดถอนหรือปลดจากตำแหน่งใด ๆ เพราะความผิดมาก่อน
๒. คุณสมบัติเฉพาะตำแหน่ง (ตามข้อ ๑๐ แห่งกฎมหาเถรสมาคม) นอกเหนือจากคุณสมบัติทั่วไปแล้ว ผู้จะดำรงตำแหน่งเจ้าคณะภาคจะต้องมีคุณสมบัติเฉพาะเพื่อประกันความเชี่ยวชาญและประสบการณ์ โดยต้องมี พรรษาพ้น ๒๐ และประกอบด้วยคุณสมบัติข้อใดข้อหนึ่ง ดังต่อไปนี้
- กำลังดำรงตำแหน่ง รองเจ้าคณะภาค ในภาคนั้นมาแล้วไม่ต่ำกว่า ๒ ปี หรือ
- กำลังดำรงตำแหน่ง เจ้าคณะจังหวัด ในภาคนั้นมาแล้วไม่ต่ำกว่า ๔ ปี หรือ
- มีสมณศักดิ์ไม่ต่ำกว่า พระราชาคณะชั้นเทพ หรือ
- เป็นพระราชาคณะซึ่งมีวุฒิพิเศษ คือเป็น พระคณาจารย์เอก หรือเป็น เปรียญธรรม ๙ ประโยค
๓. บทบัญญัติเรื่องข้อยกเว้นและการผ่อนผัน กฎหมายได้เปิดช่องว่างไว้ในกรณีที่มีความจำเป็น หรือเพื่อประโยชน์แห่งการปกครองคณะสงฆ์ กล่าวคือ หากไม่สามารถสรรหาพระภิกษุที่มีคุณสมบัติเฉพาะตามเกณฑ์ข้างต้น (กรณีประสบการณ์บริหารหรือสมณศักดิ์) หรือหาได้แต่พิจารณาแล้วเห็นว่ายังไม่มีความเหมาะสม มหาเถรสมาคม มีอำนาจพิจารณาผ่อนผันการแต่งตั้งได้เป็นรายกรณีไป
บทสรุป การกำหนดคุณสมบัติที่เข้มงวดทั้งในด้านพรรษากาล ประสบการณ์การบริหาร และสมณศักดิ์ สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของตำแหน่งเจ้าคณะภาค ที่ต้องอาศัยผู้มีความรู้ความสามารถและบารมีธรรมในการปกครอง เพื่อนำพาคณะสงฆ์ในเขตปกครองให้ดำเนินไปตามพระธรรมวินัยอย่างเรียบร้อยและงดงาม
