ทางแยกแห่งศรัทธาและยุทธศาสตร์: เบื้องหลังการผนวชตลอดพระชนมชีพของ “แม่ทัพธรรม” แห่งสยาม
ทางแยกแห่งศรัทธาและยุทธศาสตร์: การตัดสินพระทัยที่เปลี่ยนโฉมหน้าคณะสงฆ์ไทย
หาก “การศึกษา” คือเครื่องมือหลักที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงใช้ในการพัฒนาสยามประเทศ “ผ้ากาสาวพัสตร์” ก็เปรียบเสมือนธงชัยที่นำทางพระองค์ไปสู่ความสำเร็จนั้น การตัดสินพระทัยละทิ้งวิถีทางโลกเพื่อมุ่งสู่ทางธรรมของเจ้าฟ้าผู้ทรงภูมิปัญญาพระองค์นี้ ไม่ใช่เพียงเรื่องของความศรัทธาส่วนพระองค์ แต่เป็นกุศโลบายสำคัญที่ส่งผลต่อโครงสร้างสังคมไทยในเวลาต่อมา
๑. ปฐมบทแห่งศรัทธา: การซึมซับวิถีแห่งสมณะ
ตามราชประเพณีของเจ้านายฝ่ายหน้า เมื่อพระชนมายุครบ 14 ปี พระองค์ได้ทรงบรรพชาเป็นสามเณรเพื่อศึกษาพระธรรมวินัยเบื้องต้น ช่วงเวลานี้ถือเป็น “การเปิดประตูบานแรก” ที่ทำให้พระราชกุมารได้สัมผัสกับความสงบงามของพุทธศาสนาและเริ่มซึมซับจริยวัตรแห่งสงฆ์
แม้ภายหลังจะลาผนวชออกมาใช้ชีวิตฆราวาสตามวิถีเจ้านายรุ่นหนุ่ม แต่ลึกลงไปในพระทัย อุปนิสัยที่น้อมไปในทางธรรมยังคงฝังรากลึก ประกอบกับความใกล้ชิดผูกพันที่มีต่อ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ พระอุปัชฌาย์ผู้เป็นต้นแบบทั้งในด้านปัญญาและจริยวัตร ทำให้โลกทางธรรมยังคงเป็นแรงดึงดูดสำคัญในชีวิตของพระองค์เสมอมา
๒. จุดเปลี่ยนสำคัญ: การเลือกทางเดินที่ต่างจากจารีต
เมื่อพระชนมายุครบ 20 ปี ในปี พ.ศ. 2422 ถึงวาระที่ต้องทรงผนวชเป็นพระภิกษุตามประเพณีอีกครั้ง ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ทว่าในครั้งนี้ พระองค์ทรงเผชิญกับทางแยกสำคัญระหว่าง:
- ทางโลก: ชีวิตที่เต็มไปด้วยยศถาบรรดาศักดิ์ อำนาจ และความสะดวกสบายในฐานะเจ้าฟ้าสูงศักดิ์
- ทางธรรม: ชีวิตที่เรียบง่าย สมถะ แต่เป็นโอกาสในการแสวงหาความจริงที่ยั่งยืน
พระองค์ทรงตัดสินพระทัยอย่างเด็ดเดี่ยวที่จะ “ดำรงสมณเพศตลอดพระชนมชีพ” การตัดสินพระทัยนี้ไม่ใช่การหลบหนีจากภาระหน้าที่ แต่คือการเลือกรับภาระที่ยิ่งใหญ่กว่าเดิมในฐานะผู้นำทางจิตวิญญาณและทางปัญญาของชาติ
๓. การเตรียมความพร้อมสู่ภารกิจ “แม่ทัพธรรม”
การครองสมณเพศอย่างยาวนาน ณ วัดบวรนิเวศวิหาร มิได้เป็นเพียงการแสวงหาความสงบส่วนพระองค์ แต่คือช่วงเวลาแห่งการบ่มเพาะ “ทุนทางปัญญา” ที่สำคัญ:
- ความเป็นเลิศทางวิชาการ: ทรงมีโอกาสศึกษาพระไตรปิฎก ภาษาบาลี และภาษาต่างประเทศอย่างลึกซึ้ง จนแตกฉานในระดับปราชญ์สากล
- การวิเคราะห์โครงสร้างสงฆ์: การอยู่ในระบบทำให้ทรงมองเห็นปัญหาและจุดอ่อนของการปกครองคณะสงฆ์ในยุคนั้นได้อย่างทะลุปรุโปร่ง ซึ่งต่อมาได้กลายเป็น “พิมพ์เขียว” ในการปฏิรูปคณะสงฆ์ทั่วราชอาณาจักร
- การสร้างบารมีทางธรรม: สมณเพศทำให้พระองค์ทรงได้รับความเคารพศรัทธาจากทั้งชนชั้นปกครองและราษฎร ซึ่งเป็นอำนาจละมุน (Soft Power) ที่สำคัญในการขับเคลื่อนนโยบายการศึกษาคู่กับรัชกาลที่ 5
“หากมิได้ทรงตัดสินพระทัยครองเพศบรรพชิตในวันนั้น สยามประเทศอาจขาด ‘แม่ทัพธรรม’ ผู้ปรีชาสามารถที่จะมาวางรากฐานการศึกษาและการปกครองสงฆ์ให้เป็นปึกแผ่นอย่างที่เราเห็นในปัจจุบัน”
บทสรุป
การก้าวเข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ จึงเป็นการเตรียมพระองค์เองให้พร้อมเป็น “ภาชนะ” ที่ทั้งบริสุทธิ์และแข็งแกร่ง เพื่อรองรับภารกิจอันยิ่งใหญ่ในการนำพาพุทธจักรและอาณาจักรสยามให้ก้าวผ่านยุคแห่งการเปลี่ยนแปลงไปสู่ความทันสมัยอย่างมั่นคง
