สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส: พระปัญญาชนนักปฏิรูป ผู้ปรับทิศทางพุทธจักรและอาณาจักรสยามสู่ความเป็นอารยะ
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส: ปัญญาชนสยามผู้พลิกโฉมการศึกษาและสังคมไทยสู่โลกสมัยใหม่
ในวาระครบรอบหนึ่งศตวรรษแห่งการสิ้นพระชนม์ องค์การยูเนสโก (UNESCO) ได้ประกาศยกย่องให้ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงเป็น บุคคลสำคัญของโลก ในปี พ.ศ. 2564 สาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์ และมนุษยศาสตร์
เหตุใดพระภิกษุผู้ครองสมณเพศในยุคเปลี่ยนผ่านของสยามพระองค์นี้ จึงได้รับการยอมรับในระดับสากล? บทความนี้จะพาไปสำรวจวิสัยทัศน์และ “มรดกทางปัญญา” ที่พระองค์ทรงวางรากฐานไว้ จนกลายเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนสังคมไทยจวบจนปัจจุบัน
๑. ปฐมบทแห่งปัญญาชนสยาม: การหลอมรวมวิทยาการตะวันออกและตะวันตก
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส (พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ามนุษยนาคมานพ) ทรงเป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ประสูติเมื่อวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2403
พระเกียรติคุณด้านปัญญาเริ่มต้นจากการศึกษาที่ร่วมสมัย ทรงเรียนรู้วิชาการสมัยใหม่ ภาษาอังกฤษ และคณิตศาสตร์จากครูชาวตะวันตก ควบคู่ไปกับการศึกษาพระธรรมวินัยและวรรณคดีไทยชั้นสูง วิสัยทัศน์แบบทวิลักษณ์นี้เองที่ทำให้พระองค์ทรงเข้าใจทั้งรากเหง้าของตนเองและกระแสโลกที่กำลังเปลี่ยนแปลง เมื่อพระชนมายุครบ 20 ปี ทรงตัดสินพระทัยผนวชและดำรงสมณเพศตลอดพระชนมชีพ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร
๒. รัฐบุรุษทางปัญญา: ผู้วางรากฐานการประถมศึกษาแห่งชาติ
ในช่วงวิกฤตการณ์ล่าอาณานิคม พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ทรงเล็งเห็นว่าการพัฒนา “คน” ผ่านการศึกษาคือเกราะป้องกันประเทศที่สำคัญที่สุด ทว่าในขณะนั้นสยามยังขาดแคลนงบประมาณและบุคลากรอย่างหนัก
สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ในฐานะ “คู่พระทัย” จึงทรงเสนอโมเดลการปฏิรูปที่ชาญฉลาดโดย “ใช้วัดเป็นโรงเรียน และใช้พระเป็นครู” ทรงรับหน้าที่อำนวยการจัดการศึกษาในหัวเมืองทั่วราชอาณาจักร โดยวางหลักสูตรแบบเรียนที่ผสมผสานวิชาสามัญและจริยธรรมเข้าด้วยกัน แนวคิดนี้นับเป็นการวางรากฐานระบบประถมศึกษาของไทย ทำให้ราษฎรสามารถเข้าถึงการศึกษาได้อย่างทั่วถึงในระยะเวลาอันรวดเร็ว
๓. การปฏิวัติการเรียนรู้สงฆ์: กำเนิดหลักสูตร “นักธรรม” และมหาวิทยาลัยสงฆ์
พระองค์ทรงพลิกโฉมการศึกษาคณะสงฆ์จากการท่องจำภาษาบาลีที่ยากลำบาก มาสู่ระบบการเรียนรู้ที่เป็นเหตุเป็นผลและเข้าถึงง่าย:
- หลักสูตร “นักธรรม”: ทรงริเริ่มการเรียนพระธรรมวินัยเป็นภาษาไทย เพื่อให้พระภิกษุสามเณรเข้าใจแก่นแท้ของคำสอนและนำไปปฏิบัติได้จริง พร้อมนิพนธ์ตำราอมตะอย่าง นวโกวาท และ วินัยมุข
- ระบบการวัดผลสมัยใหม่: ทรงเปลี่ยนจากการสอบแปลปากเปล่ามาเป็นการสอบด้วยวิธี “ข้อเขียน” เพื่อความเป็นธรรมและมาตรฐานเดียวกันทั่วประเทศ
- มหาวิทยาลัยสงฆ์แห่งแรก: ทรงจัดตั้ง “มหามกุฏราชวิทยาลัย” เพื่อเป็นสถาบันการศึกษาพระปริยัติธรรมที่บูรณาการวิชาการสมัยใหม่ เช่น ภาษาต่างประเทศ เข้ากับหลักธรรมพุทธศาสนา
๔. นักบริหารผู้จัดระเบียบโครงสร้างคณะสงฆ์
เพื่อให้องค์กรสงฆ์มีความเป็นปึกแผ่นและสนับสนุนการปฏิรูปประเทศ พระองค์ทรงเป็นกำลังสำคัญในการร่าง พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ ร.ศ. 121 (พ.ศ. 2445) ซึ่งเป็นกฎหมายฉบับแรกที่รวบรวมอำนาจการปกครองสงฆ์ให้เป็นระบบระเบียบ นอกจากนี้ ยังทรงริเริ่มธรรมเนียม “การเสด็จตรวจการคณะสงฆ์” ทั่วภูมิภาค เพื่อรับทราบปัญหาเชิงพื้นที่และแก้ไขความเหลื่อมล้ำในการศึกษาด้วยพระองค์เอง
๕. อัจฉริยภาพด้านวิชาการ: พุทธศาสตร์ในเชิงตรรกะและเหตุผล
ในฐานะปราชญ์ผู้รอบรู้หลายภาษา พระองค์ทรงนิพนธ์ผลงานไว้เกือบ 400 เรื่อง ความโดดเด่นของงานนิพนธ์คือการใช้แนวคิดเชิงตรรกะ (Rationalism) อธิบายพุทธศาสนาให้เป็นวิทยาศาสตร์และเข้ากับยุคสมัย ทรงเป็นคนไทยคนแรกที่ประสบความสำเร็จในการอ่านและถอดรหัสจารึกโบราณของอินเดีย แสดงให้เห็นถึงอัจฉริยภาพด้านอักขรวิทยาที่หาตัวจับยาก
บทสรุป
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส มิได้ทรงเป็นเพียงผู้นำทางจิตวิญญาณ แต่ทรงเป็น “ปัญญาชนแห่งยุคสมัย” ผู้เชื่อมโยงโลกเก่าเข้ากับโลกใหม่ ทรงใช้ “ปัญญา” และ “ความเพียร” ในการวางรากฐานเชิงโครงสร้างที่สำคัญของชาติไทย การที่ยูเนสโกยกย่องพระองค์จึงเป็นการยืนยันถึงคุณค่าของชีวิตที่อุทิศเพื่อการยกระดับสติปัญญาของมนุษยชาติอย่างแท้จริง
เรียบเรียงโดยอ้างอิงข้อมูลจาก: เอกสารทางวิชาการและหนังสือที่ระลึกงานฉลองพระเกียรติคุณ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
