นวัตกรรมเชิงยุทธศาสตร์ “วัดเป็นโรงเรียน”: พลิกวิกฤตทรัพยากรสู่รากฐานการศึกษาสมัยใหม่
นวัตกรรมเชิงยุทธศาสตร์ “วัดเป็นโรงเรียน”: พลิกวิกฤตทรัพยากรสู่รากฐานการศึกษาสมัยใหม่
ในยุคที่สยามประเทศต้องเร่ง “อัปเกรด” ระบบปฏิบัติการของชาติให้ทันสมัยทัดเทียมตะวันตก โจทย์ที่ยากที่สุดของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) คือการขยายการศึกษาให้ทั่วถึงราษฎรในเวลาอันสั้นท่ามกลางข้อจำกัดมหาศาล
ท่ามกลางวิกฤตนี้ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ได้ทรงเสนอทางออกที่เป็น “จุดเปลี่ยน” สำคัญผ่านกุศโลบาย “ใช้วัดเป็นโรงเรียน ใช้พระเป็นครู” ซึ่งหากเราวิเคราะห์ด้วยสายตาคนทำงานยุคปัจจุบัน นี่คือแนวคิดการบริหารจัดการที่เปี่ยมด้วยวิสัยทัศน์ผ่าน ๔ มิติดังนี้ครับ
๑. การบริหารจัดการภายใต้ข้อจำกัด (Resource Optimization)
ในรัชสมัยของพระองค์ สยามกำลังเผชิญกับภาวะขาดแคลนงบประมาณและบุคลากรอย่างหนัก รัชกาลที่ ๕ ทรงมีพระราชดำรัสที่สะท้อนความจริงอันเจ็บปวดว่า “ในเมืองเราเวลานี้ ไม่ขัดสนอันใด ยิ่งกว่าคน”
การจะเนรมิตอาคารโรงเรียนและปั้นครูฆราวาสขึ้นใหม่ให้ครอบคลุมทั่วราชอาณาจักรต้องใช้เงินและเวลาที่สยาม “ไม่มี” สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ จึงทรงเลือกใช้ “สินทรัพย์ที่มีอยู่แล้ว” (Existing Assets) นั่นคือวัดนับพันแห่งและพระภิกษุผู้ทรงความรู้ เป็นแนวทางที่ประหยัดต้นทุนที่สุดและเริ่มดำเนินการได้ทันทีโดยไม่ต้องรอการก่อสร้างมหาศาล
๒. การใช้ “ทุนทางสังคม” สร้างความยอมรับ (Social Capital)
การปฏิรูปมักเผชิญกับแรงเสียดทานจากความไม่คุ้นเคย แต่พระองค์ทรงเลือกใช้วัดซึ่งเป็นศูนย์กลางทางจิตวิญญาณและวัฒนธรรมของชุมชนมาแต่โบราณเป็นฐานที่ตั้ง
การใช้วัดเป็นสถานศึกษาจึงไม่ใช่การนำสิ่งแปลกปลอมไปยัดเยียดให้ชุมชน แต่เป็นการ “ต่อยอดความศรัทธาเดิม” ทำให้ราษฎรยอมรับการศึกษาแผนใหม่อย่างสนิทใจ เพราะพื้นที่และตัวบุคคล (พระสงฆ์) คือสิ่งที่พวกเขาวางใจและผูกพันมาตลอดชีวิต
๓. ยุทธศาสตร์ “โตเร็ว” (Scalability & Speed)
รัชกาลที่ ๕ ทรงคาดการณ์ล่วงหน้าว่าหากใช้โมเดลนี้ “โรงเรียนคงจะเกิดขึ้นได้ปีละหลายๆ ร้อยโดยไม่สู้ต้องเสียอะไรมาก” และผลลัพธ์ก็พิสูจน์วิสัยทัศน์นั้นอย่างชัดเจน เพียงปีแรกที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงเริ่มภารกิจ สามารถจัดตั้งโรงเรียนได้ถึง ๒๑๔ แห่ง และขยายตัวอย่างทวีคูณในปีต่อๆ มา
นี่คือตัวอย่างคลาสสิกของยุทธศาสตร์แบบ Low Cost, High Impact ที่สามารถขยายโอกาสทางการศึกษาไปสู่ราษฎรได้อย่างรวดเร็วและเป็นวงกว้าง (Scale up) อย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน
๔. การเรียนรู้แบบองค์รวม: ปัญญาที่มาพร้อมกับจริยธรรม
ความกังวลใหญ่ของรัชกาลที่ ๕ คือการเห็นเด็กไทย “เก่งแต่โกง” ทรงมีพระราชดำรัสเตือนใจว่า “คนที่ไม่มีธรรมเป็นเครื่องดำเนินตาม คงจะหันไปหาทางทุจริตโดยมาก… ถ้ารู้มากก็โกงมากขึ้น”
การเรียนในวัดโดยมีพระเป็นผู้ถ่ายทอด จึงไม่ได้ให้เพียงวิชาสามัญ (อ่าน เขียน คิดเลข) หรือวิชาชีพเท่านั้น แต่ยังผนวกเอา “ธรรมปฏิบัติ” เข้าไปในกระบวนการเรียนรู้อย่างเป็นธรรมชาติ เพื่อสร้างพลเมืองที่สมบูรณ์ทั้งทักษะการทำงานและรากเหง้าทางจริยธรรม ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการพัฒนาชาติที่ยั่งยืน
บทสรุป: สะพานเชื่อมโลกเก่าสู่โลกใหม่
การตัดสินพระทัยเลือกใช้วัดเป็นโรงเรียนของสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ คือการแก้ปัญหาแบบ “บูรณาการ” (Integration) ที่สง่างาม พระองค์ไม่ได้ทิ้งรากเหง้าวัฒนธรรมเดิมเพื่อไขว่คว้าความทันสมัย แต่ทรงใช้รากเหง้านั้นเองเป็นฐานรากที่มั่นคงในการรองรับวิทยาการใหม่ๆ
กุศโลบายนี้บอกเราว่า ความสำเร็จที่ยิ่งใหญ่ ไม่ได้เกิดจากการมีทรัพยากรที่เพียบพร้อมเสมอไป แต่อยู่ที่การรู้จักใช้สิ่งที่มีอยู่ให้เกิดคุณค่าสูงสุดแก่เพื่อนมนุษย์ครับ
