พระอัจฉริยภาพทางภาษา: จากบาลีไวยากรณ์สู่แบบเรียนภาษาอังกฤษ
ปราชญ์ผู้กุมกุญแจสู่โลกกว้าง
ท่ามกลางกระแสธารแห่งการเปลี่ยนแปลงในรอยต่อของสยามยุคเก่าและยุคใหม่ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงเปรียบเสมือน “สะพาน” ที่เชื่อมโลกตะวันออกและตะวันตกเข้าด้วยกันผ่าน “ภาษา” พระองค์มิได้ทรงเชี่ยวชาญเพียงภาษาไทยที่เป็นภาษาแม่ แต่ทรงรอบรู้แตกฉานในภาษาบาลี สันสกฤต อังกฤษ ฝรั่งเศส และละติน การเรียนรู้ภาษาของพระองค์เปรียบเสมือนการติดปีกทางปัญญา ที่ทําให้ทรงมี “ตา” และ “หู” ที่กว้างไกลกว่าคนทั่วไปในยุคสมัยเดียวกัน
พลิกโฉมการเรียนบาลี: จาก “คัมภีร์ยักษ์” สู่ “คู่มือฉบับพกพา”
หากย้อนเวลากลับไปมองห้องเรียนหนังสือพระในอดีต ภาพที่เราจะเห็นคือกองคัมภีร์ใบลานและหนังสือบาลีไวยากรณ์เล่มมหึมาที่เขียนเป็นภาษาบาลีล้วน ยากแก่การเข้าใจสำหรับผู้เริ่มต้น การเรียนการสอนเต็มไปด้วยความยากลำบากและต้องใช้เวลาแรมปีในการท่องจำ
สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงก้าวเข้ามาปฏิวัติความยากเข็ญนี้ ด้วยการทรงนิพนธ์ “ตาราบาลีไวยากรณ์” ขึ้นใหม่จำนวน ๖ เล่ม ภาพที่เปลี่ยนไปคือ การที่พระภิกษุสามเณรมีตำราเรียนที่เป็น “ภาษาไทย” ฉบับสมบูรณ์ฉบับแรกเกิดขึ้นเมื่อกว่า ๑๐๐ ปีที่แล้ว พระองค์ทรงทำหน้าที่เหมือนสถาปนิกผู้ชาญฉลาด ทรงย่นย่อและแยกย่อยเนื้อหาจากคัมภีร์เล่มใหญ่ที่ซับซ้อน ให้กลายเป็นตำราที่ “อ่านง่าย เข้าใจเร็ว และเรียนได้สะดวก” ตำราชุดนี้เปรียบเสมือนกุญแจดอกแรกที่ไขประตูสู่พระไตรปิฎก ทำให้การศึกษาภาษาบาลีของคณะสงฆ์ไทยเจริญรุ่งเรืองและเป็นรากฐานที่มั่นคงสืบมาจนถึงปัจจุบัน
“แว่นอังกฤษ”: เปิดหน้าต่างสู่โลกตะวันตก
ตัดภาพมาที่บรรยากาศของ “มหามกุฏราชวิทยาลัย” ในยุคบุกเบิก นอกจากการท่องมนต์แล้ว เรายังได้ยินเสียงท่องศัพท์ภาษาอังกฤษดังแว่วมา สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงมีวิสัยทัศน์ที่ล้ำยุค โดยทรงเห็นว่า “ภาษาอังกฤษ” คือเครื่องมือสาคัญที่จะทำให้คนไทยรู้เท่าทันโลก
แต่ปัญหาใหญ่ในขณะนั้นคือการขาดแคลนแบบเรียน พระองค์จึงทรงลงมือแก้ปัญหานี้ด้วยพระองค์เอง โดยทรงนิพนธ์ตำราเรียนภาษาอังกฤษขึ้น ชื่อว่า “แว่นอังกฤษ” (Wan Angkrit) โดยเริ่มทรงนิพนธ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๙ และพิมพ์แจกให้นักเรียนใช้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๒ ลองจินตนาการดูว่า ในสมัยที่คนไทยส่วนใหญ่ยังไม่คุ้นเคยกับชาวตะวันตก พระสงฆ์ระดับเจ้านายพระองค์หนึ่งได้แต่งตำราเรียนภาษาอังกฤษเล่มแรก ๆ ของไทยขึ้น เพื่อสวม “แว่นตา” แห่งปัญญาให้แก่ลูกศิษย์ ได้มองเห็นโลกในมุมมองที่กว้างขึ้น นับเป็นความกล้าหาญทางวิชาการที่น่าทึ่งยิ่งนัก
พหูสูตทางภาษา: บูรณาการตะวันออกและตะวันตก
นอกจากบาลีและอังกฤษแล้ว พระอัจฉริยภาพของพระองค์ยังครอบคลุมไปถึงภาษาสันสกฤตและฝรั่งเศส ในด้านสันสกฤต ทรงมีความรู้ลึกซึ้งถึงขั้นนำมาเปรียบเทียบเพื่ออธิบายหลักภาษาบาลีให้ชัดเจนยิ่งขึ้น ในพระนิพนธ์เรื่อง “วิธีใช้อักษรในภาษามคธเทียบกับภาษาสํสฺกฺฤต” และแม้จะไม่มีงานนิพนธ์ชิ้นใหญ่ในภาษาฝรั่งเศส แต่ก็ทรงรอบรู้พอที่จะแปลเอกสารเบ็ดเตล็ดถวายรัชกาลที่ ๕ ได้อย่างคล่องแคล่ว
บทสรุป: มรดกแห่งการสื่อสาร
เรื่องราวความรอบรู้ทางภาษาของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส มิใช่เพียงเรื่องของความเก่งกาจส่วนพระองค์ แต่คือภาพสะท้อนของผู้นำทางจิตวิญญาณที่ไม่เคยหยุดนิ่ง ทรงทำเรื่องยากให้เป็นเรื่องง่าย ทรงทำเรื่องไกลตัวให้เป็นเรื่องใกล้ตัว ผ่านตำราเรียนอย่าง “บาลีไวยากรณ์” และ “แว่นอังกฤษ” พระองค์ได้วางรากฐานให้คนไทยและคณะสงฆ์ไทยสามารถสื่อสารและก้าวเดินไปพร้อมกับโลกที่เปลี่ยนแปลงได้อย่างสง่างาม
เรียบเรียงข้อมูลจากหนังสือ: การพัฒนาสยามประเทศ (ที่ระลึกงานฉลองพระเกียรติคุณ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส)
