คู่มือจริยธรรมสามัญชน: ตำนาน “เบญจศีล เบญจธรรม” หนังสือเล่มจิ๋วที่สร้างคนดีคู่ความรู้
ท่ามกลางกระแสธารแห่งการเปลี่ยนแปลงในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สยามประเทศกำลังตื่นตัวกับการเร่งสร้าง “โรงเรียน” และขยายการศึกษาแผนใหม่ไปทั่วหัวระแหง วิชาการสมัยใหม่ทั้งเลขคณิต ภูมิศาสตร์ และภาษาต่างประเทศ เริ่มหลั่งไหลเข้ามาสู่ห้องเรียนในวัดวาอาราม แต่ทว่า ท่ามกลางความตื่นตัวทางวิชาการนั้น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงเล็งเห็นจุดเปราะบางที่อาจเกิดขึ้น หากคนไทยมีความรู้ท่วมหัวแต่ขาดหลักยึดทางจิตใจ
บูรณาการศาสตร์: เมื่อจิตวิทยากลายเป็นธรรมนิพนธ์
ด้วยพระอัจฉริยภาพที่มิได้จำกัดอยู่เพียงพระคัมภีร์ใบลาน สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงเป็นนักปราชญ์ผู้รอบรู้ในวิชาการสมัยใหม่ ทั้งภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ ภาษาศาสตร์ และที่สำคัญคือ “จิตวิทยา” พระองค์ทรงเข้าพระทัยดีว่า การจะสอนศีลธรรมแก่ชาวบ้านหรือเด็กเล็ก ๆ นั้น จะยกเอาพระธรรมคัมภีร์ลึกซึ้งมาสอนทั้งดุ้นย่อมไม่ได้ผล
พระองค์จึงทรงนำความรู้เหล่านั้นมาบูรณาการ กลั่นกรองหลักธรรมอันลึกซึ้งให้กลายเป็น “คู่มือการทำความดี” ที่เรียบง่าย จับต้องได้ และเหมาะกับวิถีชีวิตปุถุชน จนเกิดเป็นพระนิพนธ์เล่มเล็กๆ แต่ทรงพลังยิ่งนัก ชื่อว่า “เบญจศีล เบญจธรรม”
จากศีลข้อห้าม สู่ธรรมข้อปฏิบัติ
หนังสือเล่มนี้ถูกนิพนธ์ขึ้นโดยมีเป้าหมายที่ชัดเจนคือ เพื่อใช้เป็น “หนังสือสำหรับเด็กนักเรียนชั้นประถมศึกษา” และคนทั่วไป พระองค์ทรงทราบดีว่า ลำพังเพียงการสอน “ศีล ๕” (ข้อห้าม) อาจจะดูแห้งแล้งและเป็นการบังคับเกินไปสำหรับจิตใจของเด็กและชาวบ้าน พระองค์จึงทรงจับคู่ศีล ๕ เข้ากับ “เบญจธรรม” (ข้อปฏิบัติ) เพื่อให้เห็นเหรียญทั้งสองด้านของความดี
การนิพนธ์เล่มนี้ เปรียบเสมือนการวางรากฐาน “หลักศีลธรรมขั้นพื้นฐาน” ให้ฝังรากลึกลงในจิตใจของเยาวชนไทยยุคนั้น เพื่อให้พวกเขาเติบโตขึ้นเป็นพลเมืองที่มีคุณภาพ ไม่ใช่แค่เก่งหนังสือ แต่ต้องเป็นคนดีที่รู้จักรักษากายวาจาให้เรียบร้อย ควบคู่ไปกับการศึกษาทางโลกที่กำลังเจริญรุดหน้า
มรดกทางปัญญา: ตำราอมตะแห่ง “ธรรมศึกษา”
แม้กาลเวลาจะล่วงเลยผ่านไปนับศตวรรษ หนังสือ “เบญจศีล เบญจธรรม” เล่มนี้ มิได้เลือนหายไปตามกาลเวลา แต่กลับกลายเป็นเสาหลักที่ค้ำจุนจริยธรรมไทยมาอย่างยาวนาน
เมื่อมีการขยายการศึกษาธรรมะสู่ฆราวาสในรูปแบบ “ธรรมศึกษา” (สำหรับนักเรียนและประชาชน) ซึ่งเริ่มสอบครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๔๗๒ คณะสงฆ์ได้ยกเว้นวิชาวินัยบัญญัติที่ใช้สอบพระเณร แล้วนำวิชา “เบญจศีล เบญจธรรม” มาใช้เป็นหลักสูตรแกนกลางแทน เพื่อให้ฆราวาสได้มีหลักยึดในการครองตน
หนังสือเล่มเล็กที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงตั้งพระทัยนิพนธ์ให้เด็กประถมอ่านในวันนั้น จึงกลายเป็นมรดกทางปัญญาชิ้นเอก ที่ยังคงทำหน้าที่กล่อมเกลาจิตใจคนไทยและยืนหยัดคู่กับสังคมไทยมาตราบจนทุกวันนี้
เรียบเรียงข้อมูลจากหนังสือ: การพัฒนาสยามประเทศ (ที่ระลึกงานฉลองพระเกียรติคุณ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส)
