บันทึกความทรงจำเจ้านาย: ปฐมบท “อัตชีวประวัติ” เล่มแรกในวรรณกรรมไทย ภาพสะท้อนชีวิตจริงหลังกำแพงวัง
ในหน้าประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทย ยุคก่อนกาลเก่านั้น เรื่องราวที่ถูกจารึกลงในสมุดข่อยหรือใบลานมักเป็นเรื่องราวของเทพนิยาย ปรัมปรา หรือพงศาวดารเฉลิมพระเกียรติที่เน้นย้ำพระราชกรณียกิจอันสูงส่งและพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ จนกระทั่งการมาถึงของปลายปากกาแห่งปราชญ์ผู้หนึ่ง ที่กล้าฉีกขนบเดิมเพื่อบอกเล่า “ความจริง” ของชีวิตมนุษย์ปุถุชน ท่านผู้นั้นคือ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
รุ่งอรุณแห่งการเล่าเรื่องตัวตน: อัตชีวประวัติเล่มแรก
ท่ามกลางกระแสธารการเปลี่ยนแปลงของสยามประเทศ สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ มิได้เพียงทรงเป็นผู้นำทางศาสนา แต่ทรงเป็นปัญญาชนผู้ล้ำสมัย เดวิด เค. ไวอาต (David K. Wyatt) นักประวัติศาสตร์ชื่อก้องโลก ได้กล่าวยกย่องพระองค์ไว้ว่า ทรงเป็นปัญญาชนแห่งสยามที่โดดเด่นที่สุดในยุคสมัยนั้น ผู้รอบรู้ผลงานของนักคิดระดับโลกอย่างทะลุปรุโปร่ง และมรดกทางอักษรศาสตร์ชิ้นเอกที่พระองค์ฝากไว้คือ พระนิพนธ์เรื่องราวชีวิตส่วนพระองค์ หรือ “พระประวัติตรัสเล่า”
นักวิชาการต่างยกย่องให้งานเขียนชิ้นนี้เป็น “อัตชีวประวัติเรื่องแรกสุดในวรรณกรรมไทย” เป็นงานเขียนที่ฉีกกฎการเขียนแบบเดิมที่มักซ่อนตัวตนผู้เขียน แต่พระองค์กลับเลือกที่จะเปิดเผยเรื่องราวชีวิตของพระองค์เองอย่างตรงไปตรงมา ด้วยสำนวนภาษาที่อ่านสนุก มีสีสัน และสะท้อนภาพชีวิตจริงได้อย่างน่าติดตามยิ่ง
เปิดม่านมรดกความทรงจำ: จากรั้ววังสู่วัด
เมื่อเปิดหน้าหนังสือเล่มนี้ ผู้อ่านจะเหมือนได้เดินทางย้อนเวลากลับไปเป็น “คนใน” ที่แอบมองลอดกำแพงวัง เข้าไปเห็นวิถีชีวิตของเจ้านายเล็กๆ ในอดีต พระองค์ทรงบรรยายภาพฉากชีวิตเมื่อครั้งทรงพระเยาว์ไว้อย่างละเอียดลออ ทรงเล่าถึงการได้รับการเลี้ยงดูฟูมฟักมาในพระราชวัง ว่ามีความเป็นอยู่เช่นไร
ภาพที่ปรากฏในตัวอักษรมิใช่ภาพฝันที่สวยหรูเพียงด้านเดียว แต่คือภาพของพัฒนาการทางสติปัญญาของเด็กชายผู้สูงศักดิ์ ที่ค่อยๆ เติบโตขึ้นท่ามกลางความเปลี่ยนแปลง พระนิพนธ์นี้ฉายภาพให้เห็นความสัมพันธ์อันแนบแน่นระหว่างชีวิตของเจ้านายกับวิถีชีวิตในวัดวาอาราม ซึ่งเป็นรากฐานการศึกษาของไทยในยุคนั้น
กระจกสะท้อนสังคมสยาม
สิ่งที่ทำให้อัตชีวประวัติเล่มนี้ทรงคุณค่ามหาศาล มิใช่เพียงเพราะเป็นเรื่องของเจ้าฟ้าเจ้าแผ่นดิน แต่เพราะเนื้อหาภายในเปรียบเสมือนกระจกบานใหญ่ที่สะท้อนภาพสังคมสยามในยุครอยต่อได้อย่างคมชัด พระองค์ทรงเล่าถึงการที่เจ้านายพระองค์หนึ่งต้องเผชิญหน้ากับ “ปัญหาทางสังคมของสยาม” ในยุคนั้น
จากเด็กชายในวัง สู่พระหนุ่มที่ต้องรับมือกับความเปลี่ยนแปลงของโลกภายนอก ทุกตัวอักษรคือแหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์สังคมที่หาอ่านไม่ได้จากพงศาวดารเล่มใด เป็นบันทึกที่ทำให้คนรุ่นหลังได้เข้าใจ “จิตวิญญาณ” ของยุคสมัย และเห็นรอยต่อของศตวรรษที่ ๑๙ กับ ๒๐ ผ่านสายตาของปราชญ์ผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดพระองค์หนึ่งของสยามประเทศ
