Daily Archive: December 31, 2025
ท่ามกลางบรรยากาศการปฏิรูปการปกครองคณะสงฆ์ครั้งสำคัญภายใต้พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 แสงแดดรำไรในฤดูหนาวของปีพุทธศักราช 2506 ได้ส่องกระทบหน้ากระดาษที่บรรจุถ้อยคำอลังการของวรรณกรรมพุทธประวัติชิ้นเอก. เสียงพลิกตำราและเสียงอภิปรายในที่ประชุมมหาเถรสมาคมมิใช่เพียงการถกเถียงเรื่องระเบียบปฏิบัติ แต่คือการ “ฟื้นจิตวิญญาณ” แห่งพุทธศิลป์และวิชาการพุทธศาสนาให้กลับมาโลดแล่นบนธรรมมาสน์แห่งการศึกษาอีกครั้งหนึ่ง. บทความนี้จะพาท่านย้อนเวลากลับไปดูเหตุการณ์สำคัญที่วรรณกรรมระดับมรดกชาติอย่าง “พระปฐมสมโพธิกถา” ถูกบรรจุเข้าเป็นเสาหลักของหลักสูตรนักธรรมและธรรมศึกษาชั้นเอกอย่างเป็นทางการ
ในพุทธศักราช 2508 ท่ามกลางบรรยากาศอันเงียบสงบภายในกำแพงวัดราชผาติการาม เสียงเครื่องพิมพ์ดีดแบบดีดสัมผัสยังคงดังเป็นจังหวะสม่ำเสมอ แผ่นกระดาษที่ถูกผลิตออกมาหาใช่เพียงประกาศธรรมดา แต่คือบันทึกหน้าประวัติศาสตร์ของการเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่ในวงการศึกษาของคณะสงฆ์ไทย เมื่อกฎหมายสูงสุดที่ปกครองเหล่าบรรพชิตถูกผลัดใบ จากพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช 2484 สู่พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช 2505 ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงถึงหัวใจของการสอบระดับสูงสุดอย่าง “นักธรรมเอก”
ในพุทธศักราช 2508 ท่ามกลางบรรยากาศของสังคมไทยที่กำลังก้าวเข้าสู่แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ การศึกษาของคณะสงฆ์หาได้หยุดนิ่งไม่ หากแต่เปรียบเสมือน “กองทัพธรรม” ที่กำลังแผ่ขยายแสนยานุภาพทางปัญญาไปทุกหัวระแหง เสียงระฆังจากวัดราชผาติการามที่เป็นที่ทำการแม่กองธรรมสนามหลวงในขณะนั้น มิได้เป็นเพียงสัญญาณบอกเวลาปฏิบัติศาสนกิจ แต่คือสัญญาณแห่งการขับเคลื่อนตัวเลขสถิติอันน่าอัศจรรย์ที่สะท้อนถึงศรัทธาและความรู้ของพุทธบริษัทไทย
ในยุคพุทธศักราช 2508 เมื่อลมหนาวเริ่มมาเยือนในเดือนธันวาคม ภารกิจการจัดสอบธรรมสนามหลวงที่มีผู้สมัครกว่า 140,484 คนทั่วประเทศไม่ได้เป็นเพียงแค่เรื่องของการทำข้อสอบ แต่คือ “มหกรรมโลจิสติกส์” ครั้งใหญ่ของไทย ในวันที่ถนนหนทางยังทุรกันดารและการสื่อสารยังต้องพึ่งพาระบบไปรษณีย์และรางเหล็กเป็นหลัก การส่งมอบ “ห่อข้อสอบ” จากพระนครไปยังยอดดอยห่างไกลหรือหมู่เกาะสุดเขตแดน คือฉากทัศน์แห่งความทุ่มเทที่ผสมผสานระหว่างระเบียบวินัยอันเข้มงวดและการจัดการที่ลุ่มลึก
ในพุทธศักราช 2508 ยุคสมัยที่เสียงพิมพ์ดีดแบบกระแทกสัมผัสยังคงดังก้องอยู่ในสำนักงานวัด และการสื่อสารข้ามจังหวัดต้องพึ่งพา “จดหมายตราครุฑ” ที่เดินทางไปกับขบวนรถไฟ ภาพการบริหารงานของแม่กองธรรมสนามหลวงไม่ได้เป็นเพียงการออกคำสั่งทางปกครอง แต่คือศิลปกรรรมแห่งการใช้ภาษาที่เชื่อมโยงระหว่าง “อาณาจักร” และ “ศาสนจักร” ไว้อย่างเหนียวแน่น บทความนี้จะพาท่านย้อนกลับไปศึกษาวาทศิลป์และการประสานงานผ่านตัวอักษรของ พระธรรมปาโมกข์ แม่กองธรรมสนามหลวง ผู้ใช้ปลายปากกาขับเคลื่อนปัญญาพุทธทั่วราชอาณาจักร
ในหน้าประวัติศาสตร์การปกครองคณะสงฆ์ไทย ภาพความแตกต่างของวัตรปฏิบัติระหว่าง “มหานิกาย” และ “ธรรมยุต” อาจเป็นสิ่งที่พุทธศาสนิกชนคุ้นตา แต่เมื่อถึงคราวที่เสียงระฆังแห่งการสอบธรรมสนามหลวงดังขึ้นในปี พุทธศักราช 2508 พรมแดนแห่งนิกายกลับหลอมรวมเป็นเนื้อเดียว ภายใต้ภารกิจศักดิ์สิทธิ์เพื่อสืบอายุพระพุทธศาสนา นี่คือฉากทัศน์แห่ง “เอกภาพ” ที่เจ้าคณะภาคและเจ้าคณะจังหวัดจากทั้งสองนิกาย ได้ประสานมือกันขับเคลื่อนวงล้อแห่งปัญญาให้หมุนวนไปทั่วราชอาณาจักร
ท่ามกลางความเงียบงันของศาลาการเปรียญที่คละคลุ้งไปด้วยกลิ่นหมึกจากปากกาคอแร้งและกระดาษฟุลสแก๊ป พุทธศักราช 2508 ถือเป็นยุคทองแห่งการเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญของการศึกษาคณะสงฆ์ไทย เมื่อระบบการวัดผลได้ถูกขัดเกลาจนเข้าสู่มาตรฐานสากล ภาพของกรรมการผู้ตรวจข้อสอบที่เคยจดจ้องเพียงเพื่อ “จับผิด” นักเรียน ได้แปรเปลี่ยนไปสู่กระบวนการ “มองหาปัญญา” ผ่านโครงสร้างคะแนนแบบใหม่ที่เน้นความบริสุทธิ์ยุติธรรมและภูมิธรรมที่แท้จริง
ในพุทธศักราช 2508 ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลกที่เริ่มพัดพาความทันสมัยเข้าสู่สังคมไทย แต่ภายในเขตรั้ววัดที่เป็นสนามสอบธรรมสนามหลวง กาลเวลากลับคล้ายจะหยุดนิ่งเพื่อรักษา “ความงามแห่งพระศาสนา” ไว้ผ่านระเบียบปฏิบัติอันเข้มงวด แม้เข็มนาฬิกาจะเดินมาถึงกึ่งพุทธศตวรรษแล้ว แต่มาตรฐานความประพฤติที่ใช้กำกับเหล่าสมณะและกุลบุตรในห้องสอบนั้น คือมรดกทางจริยธรรมที่สืบทอดมาจากประกาศองค์การศึกษาเมื่อวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2486 ซึ่งยังคงความศักดิ์สิทธิ์และถูกนำมาใช้กวดขันอย่างไม่เสื่อมคลาย
ท่ามกลางบรรยากาศเดือนธันวาคม พุทธศักราช 2508 เมื่อลมหนาวเริ่มพัดผ่านยอดเจดีย์และศาลาการเปรียญทั่วราชอาณาจักร ภารกิจอันยิ่งใหญ่ของคณะสงฆ์ไทยคือการจัดสอบวัดความรู้ดุลยพินิจของเหล่านักเรียนนักธรรมและธรรมศึกษากว่า 140,484 ชีวิต ทว่าภายใต้ความเงียบสงัดของห้องสอบและเสียงปากกาที่ลากลงบนกระดาษฟุลสแก๊ปนั้น มีฟันเฟืองสำคัญที่ขับเคลื่อนให้ “รากแก้วของพระพุทธศาสนา” เติบโตอย่างมั่นคง นั่นคือพลังอุปถัมภ์ที่มองไม่เห็นแต่สัมผัสได้ จากพุทธศาสนิกชนที่หลอมรวมใจเป็นหนึ่งเดียวเพื่อส่งเสริมการศึกษาของคณะสงฆ์
ท่ามกลางบรรยากาศอันศักดิ์สิทธิ์ของศาลาการเปรียญในพุทธศักราช 2508 เสียงเดียวที่ได้ยินคือเสียงพัดลมเพดานที่หมุนวนช้า ๆ และเสียงปลายปากกาที่ครูดไปบนกระดาษฟุลสแก๊ป นักเรียนนักธรรมและธรรมศึกษานับแสนชีวิตกำลังจดจ่ออยู่กับปัญหาธรรมที่อยู่เบื้องหน้า ทว่าในความเงียบสงัดนั้น มีสายตาที่เปี่ยมด้วยความเมตตาแต่แฝงไว้ด้วยความเฉียบคมคอยเฝ้ามองอยู่ สิ่งนี้ไม่ใช่เพียงการเฝ้าเวรยาม แต่คือ “ศิลปะและจิตวิทยาการคุมสอบ” ที่ถูกบันทึกไว้ในระเบียบสนามหลวงอย่างลุ่มลึก เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของการสอบโดยไม่ทำลายสมาธิของผู้เข้าสอบ
