รากฐานจริยธรรมแห่งปัจเจก: ย้อนรอยกำเนิด “เบญจศีล เบญจธรรม” มรดกทางปัญญาจากปราชญ์สงฆ์สู่ห้องเรียนไทย
ในรอยต่อประวัติศาสตร์ที่สยามประเทศกำลังก้าวข้ามสู่ความทันสมัยภายใต้กระแสการปฏิรูปการศึกษาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาพของกุลบุตรกุลธิดาที่เคยรับการศึกษาตามศาลาวัดเริ่มขยับขยายเข้าสู่โรงเรียนหลวงอย่างเป็นระบบ ทว่าท่ามกลางความตื่นตัวในวิชาการทางโลกนั้น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงมีสายพระเนตรอันยาวไกลที่มองเห็น “ช่องว่าง” สำคัญประการหนึ่ง นั่นคือความเกรงว่าเยาวชนรุ่นใหม่จะห่างเหินจากรากแก้วแห่งศีลธรรมอันเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ
เข็มทิศแห่งความดีในยุคเปลี่ยนผ่าน
หากลองจินตนาการถึงบรรยากาศในอดีต ธรรมะมักถูกจดจารด้วยภาษาบาลีอันลึกซึ้งหรือปรากฏในคัมภีร์เล่มเขื่องที่ยากเกินกว่าเด็กประถมศึกษาจะทำความเข้าใจ ความรู้เรื่องผิดชอบชั่วดีในยุคนั้นส่วนใหญ่ถูกส่งผ่านด้วยการบอกเล่าตามจารีตโบราณซึ่งขาดระบบระเบียบที่ชัดเจนสำหรับการศึกษาในโรงเรียนรูปแบบใหม่ ด้วยพระอัจฉริยภาพที่ทรงบูรณาการความรู้ด้านจิตวิทยาและการศึกษาเข้าด้วยกัน พระองค์ทรงเชื่อมั่นว่า การศึกษาทั้งทางโลกและทางธรรมควรดำเนินไปในทิศทางที่สอดประสานกัน เพื่อให้ต่างฝ่ายต่างช่วยพยุงซึ่งกันและกันให้เจริญก้าวหน้าอย่างมั่นคง
หนังสือเล่มเล็กกับภารกิจสร้างพลเมือง
เพื่อให้คนไทยมีหลักยึดเหนี่ยวที่จับต้องได้ง่าย สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ จึงทรงนิพนธ์หนังสือเล่มสำคัญที่มีชื่อว่า “เบญจศีล เบญจธรรม” ขึ้น โดยทรงกลั่นกรองหลักธรรมขั้นพื้นฐานที่สามัญชนควรพึงรู้ ให้กลายเป็นตำราเรียนสำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาโดยเฉพาะ หนังสือเล่มนี้ไม่ได้เป็นเพียงบทบัญญัติข้อห้ามที่เรียกว่า “ศีล” เท่านั้น แต่ยังนำเสนอข้อควรปฏิบัติที่เรียกว่า “ธรรม” ควบคู่กันไปเพื่อสร้างดุลยภาพในการดำเนินชีวิต กลายเป็นหลักจริยธรรมสากลที่เข้าถึงง่ายและทรงพลัง
โครงสร้างที่พระองค์ทรงวางไว้นั้นมีความแยบคายยิ่งนัก เมื่อมี “ข้อห้าม” เพื่อป้องกันความเสียหาย ก็ต้องมี “ข้อปฏิบัติ” เพื่อสร้างสรรค์คุณงามความดี เช่น เมื่อศีลข้อแรกห้ามการเบียดเบียนชีวิต เบญจธรรมข้อแรกก็สอนให้แผ่เมตตากรุณา การสอนแบบคู่ขนานเช่นนี้ช่วยให้จริยธรรมไม่ใช่เรื่องของความหวาดกลัวต่อบาปเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของการสร้างสภาวะจิตใจที่เอื้ออาทรต่อเพื่อนมนุษย์
จากแบบเรียนประถมสู่มาตรฐานสังคมไทย
จากจุดเริ่มต้นในฐานะแบบเรียนสำหรับเด็กประถม ความสำคัญของเบญจศีล เบญจธรรม ได้ขยายวงกว้างออกไปอย่างน่าอัศจรรย์ เมื่อมีการจัดตั้งหลักสูตร “ธรรมศึกษา” สำหรับฆราวาสและข้าราชการครูในเวลาต่อมา วิชาเบญจศีลเบญจธรรมนี้เองที่ถูกนำมาใช้เป็นหัวใจหลักแทนวิชาวินัยบัญญัติของสงฆ์ เพื่อให้ผู้ที่ไม่ได้อยู่ในสมณเพศมีมาตรฐานความดีที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของตนอย่างแท้จริง
ในปัจจุบัน เมื่อเรานึกถึงกฎเกณฑ์เบื้องต้นของการเป็นพลเมืองดี ชื่อของเบญจศีล เบญจธรรม มักจะเป็นชื่อแรกที่ปรากฏขึ้นในความคิด มรดกทางปัญญาจากปลายปากกาของสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ เล่มนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงตำราในประวัติศาสตร์ แต่คือ “พิกัดนำทางจริยธรรม” ที่วางรากฐานให้สังคมไทยมีความดีงามเคียงคู่ไปกับปัญญาอย่างยั่งยืนสืบมานับศตวรรษ
