วิวัฒนาการอักษรบาลีไทย: จากอักษรขอมสู่ระบบ “พินทุ” นวัตกรรมแห่งปราชญ์ผู้พลิกโฉมการเรียนรู้
ในประวัติศาสตร์การศึกษาพระธรรมวินัยของสยามประเทศ การเข้าถึงพระพุทธวจนะในอดีตมิใช่เรื่องง่ายสำหรับพุทธบริษัททั่วไป เนื่องจากคัมภีร์ทางศาสนาถูกจำกัดการบันทึกไว้ด้วย “อักษรขอม” ซึ่งได้รับยกย่องว่าเป็นอักษรศักดิ์สิทธิ์ แต่กลับกลายเป็นปราการสำคัญที่ขวางกั้นการเรียนรู้ของพุทธศาสนิกชนชาวไทยมานับศตวรรษ
บทความนี้จะนำเสนอเส้นทางนวัตกรรมทางภาษาศาสตร์ จากความพยายามในการทลายกำแพงอักษรขอม สู่การกำเนิดอักษรไทย “แบบพินทุ” มาตรฐานการเขียนภาษาบาลีที่ยั่งยืนมาจนถึงปัจจุบัน
๑. ยุคแห่งการเปลี่ยนผ่าน: จากอริยกะสู่แบบการยุต
ความพยายามในการนำภาษาบาลีออกจากข้อจำกัดของอักษรขอม เริ่มต้นอย่างเป็นรูปธรรมในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๔) ขณะทรงผนวช โดยทรงประดิษฐ์ “อักษรอริยกะ” เพื่อใช้แทนอักษรขอม แม้จะได้รับความนิยมในวงจำกัด แต่ก็นับเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการแสวงหารูปแบบตัวอักษรที่สอดคล้องกับวิถีไทย
ต่อมา พระองค์ทรงริเริ่มการนำ “อักษรไทย” มาใช้เขียนภาษาบาลีโดยตรง โดยวางกฎเกณฑ์การสะกดที่เรียกว่า “แบบการยุต” ซึ่งมีการใช้เครื่องหมายทัณฑฆาต ( ์ ) กำกับบนตัวสะกด และเครื่องหมาย ( ๎ ) บนอักษรกล้ำ รูปแบบนี้ถูกนำมาใช้ในการจัดพิมพ์พระไตรปิฎกเป็นเล่มหนังสือครั้งแรกของโลกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) นับเป็นก้าวสำคัญของการเปลี่ยนผ่านจากคัมภีร์ใบลานสู่หน้ากระดาษพิมพ์
๒. นวัตกรรม “แบบพินทุ”: ความเรียบง่ายที่ทรงพลัง
แม้ระบบการยุตจะช่วยให้การอ่านบาลีแพร่หลายขึ้น แต่เครื่องหมายกำกับที่ซับซ้อนยังคงเป็นอุปสรรคต่อการจัดพิมพ์และการเรียนรู้ จนกระทั่งปี พ.ศ. ๒๔๖๒ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส พระผู้ทรงเป็นทั้งประมุขแห่งสงฆ์และปราชญ์ทางอักษรศาสตร์ ได้ทรงตัดสินพระทัยปฏิรูประบบการเขียนบาลีอีกครั้ง
พระองค์ทรงปรับปรุงแบบการยุตเดิมให้มีความเป็นเอกภาพและเรียบง่ายขึ้น จนกลายเป็นระบบ “อักษรไทยแบบพินทุ” ซึ่งมีคุณลักษณะเด่นดังนี้
- การใช้จุด (พินทุ): ทรงยกเลิกการใช้เครื่องหมายทัณฑฆาต ( ์ ) และเปลี่ยนมาใช้ “จุดวงกลมทึบ” ( • ) หรือที่เรียกว่า พินทุ วางไว้ใต้พยัญชนะที่เป็นตัวสะกด หรือพยัญชนะที่ไม่มีสระอาศัย
- การลดรูปเครื่องหมาย: ทรงตัดเครื่องหมายที่ซับซ้อนออก เช่น ไม้ผัด และเครื่องหมายบนอักษรกล้ำ (๎) เพื่อให้ตัวอักษรมีความสะอาดตา อ่านง่าย และสะดวกต่อการจัดพิมพ์
๓. มรดกทางปัญญาที่เป็นมาตรฐานสากล
การเปลี่ยนแปลงเพียงเล็กน้อยในทางสัญลักษณ์กลับส่งผลมหาศาลต่อการศึกษาพระปริยัติธรรม คัมภีร์อรรถกถาที่จัดพิมพ์ด้วยอักษรไทยแบบพินทุครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๔๖๒ ได้กลายเป็นต้นแบบมาตรฐานที่คณะสงฆ์ไทยใช้สืบมาจนถึงปัจจุบัน
นวัตกรรมนี้มิใช่เพียงการเปลี่ยนรูปแบบตัวอักษร แต่คือการวางรากฐานให้พุทธศาสนิกชนสามารถเข้าถึงและรักษาพระพุทธวจนะไว้ได้อย่างแม่นยำ จากอักษรขอมที่ยากต่อการเข้าถึง สู่ตัวอักษรไทยที่มีจุดพินทุรองรับ อันเป็นเอกลักษณ์สำคัญในหนังสือสวดมนต์และตำราบาลีที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน
บทสรุป
อักษรไทยแบบพินทุ คือมรดกทางปัญญาที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงวางไว้เพื่อเป็นสะพานเชื่อมระหว่างพุทธบริษัทกับแก่นธรรม การปฏิรูปนี้ช่วยให้การศึกษาภาษาบาลีแพร่หลายและมั่นคงสถาพร เป็นการเติมเต็มจิตวิญญาณแห่งการเรียนรู้ให้แก่ศาสนทายาทอย่างแท้จริง
