สังฆสามัคคีและนิติวิธีนิรภัย: วิเคราะห์กลไกกองทุน “วัดช่วยวัด” ในการธำรงศาสนสถานท่ามกลางวิกฤตการณ์
ในระบบนิเวศของพระพุทธศาสนาไทย “วัด” มิได้ดำรงอยู่เพียงในฐานะสถาบันทางจิตวิญญาณเท่านั้น แต่ในมิติทางนิติศาสตร์ วัดทรงสถานะเป็น นิติบุคคล ที่ต้องเผชิญกับสภาวะความเสี่ยงจากปัจจัยภายนอกและอุบัติภัยที่ไม่คาดคิด เมื่อเกิดอุบัติการณ์วิบัติภัย อาทิ อุทกภัย หรืออัคคีภัย ภาระในการฟื้นฟูมักตกเป็นของชุมชนและคณะสงฆ์ในพื้นที่ซึ่งมักมีทรัพยากรจำกัด
ด้วยเหตุนี้ มหาเถรสมาคมจึงได้สถาปนากลไกเชิงโครงสร้างที่สะท้อนถึงหลัก “สังฆสามัคคี” อย่างเป็นรูปธรรมนั่นคือ ระเบียบมหาเถรสมาคม ว่าด้วยกองทุน “วัดช่วยวัด” พ.ศ. ๒๕๖๒ บทความนี้จะวิเคราะห์เจาะลึกถึงพันธกิจและนโยบายการบริหารจัดการกองทุนนี้ ในฐานะเกราะคุ้มกันความมั่นคงของศาสนสมบัติและบุคลากรทางศาสนาในยามวิกฤต
๑. ปฐมบทแห่งการเกื้อกูล: ฐานรากทางกฎหมายและเจตนารมณ์
กองทุน “วัดช่วยวัด” ถูกจัดตั้งขึ้นโดยอาศัยอำนาจตาม พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕ (แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. ๒๕๓๕) มาตรา ๑๕ ตรี และมาตรา ๑๙ โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อสร้างระบบ “ประกันความเสี่ยง” ภายในสังฆมณฑล คำว่า “ภัย” ในทางนิตินัยนี้ถูกนิยามครอบคลุมทั้งภัยธรรมชาติและอุบัติภัยอื่น ๆ ตามที่คณะกรรมการกำหนด เจตนารมณ์ของกองทุนมิได้มุ่งเน้นเพียงการซ่อมแซมสิ่งก่อสร้างทางกายภาพ แต่เป็นการเยียวยา “องค์รวม” ของพระพุทธศาสนาในพื้นที่ประสบภัยเพื่อให้ศาสนกิจดำเนินต่อไปได้โดยไม่หยุดชะงัก
๒. พันธกิจ ๕ มิติ: ขอบข่ายการสงเคราะห์เชิงบูรณาการ
ตามระเบียบข้อ ๖ กองทุนนี้มีขอบข่ายการให้ความช่วยเหลือที่ลุ่มลึกและกว้างขวางใน ๕ มิติสำคัญ เพื่อตอบสนองต่อวิกฤตการณ์อย่างครอบคลุม ดังนี้:
๑. การสงเคราะห์บุคลากร: เยียวยาพระภิกษุ สามเณร รวมถึงคฤหัสถ์ที่พำนักอาศัยและปฏิบัติหน้าที่อยู่ภายในวัดที่ประสบภัย ๒. การฟื้นฟูศาสนสถาน: สนับสนุนงบประมาณด้านสาธารณูปการเพื่อซ่อมแซมเสนาสนะและโบราณสถานของวัดที่ได้รับความเสียหาย ๓. การเยียวยาปัจจัยพื้นฐาน: จัดหาเวชภัณฑ์ การรักษาพยาบาล และเครื่องอุปโภคบริโภคที่จำเป็นต่อการดำรงชีพในภาวะวิกฤต ๔. การสงเคราะห์วาระสุดท้าย: สนับสนุนค่าฌาปนกิจกรณีพระภิกษุหรือสามเณรมรณภาพจากเหตุภัยพิบัติ ๕. การสงเคราะห์เชิงยุทธศาสตร์: การช่วยเหลือในมิติอื่น ๆ ตามที่คณะกรรมการเห็นสมควรเพื่อรักษาเสถียรภาพของสถาบันสงฆ์
๓. สถาปัตยกรรมทางการเงิน: ทุนจาก “ศรัทธา” และ “การสละสิทธิ์”
สิ่งที่ทำให้กองทุนนี้มีความโดดเด่นทางนโยบายคือ “แหล่งที่มาของเงินทุน” ซึ่งสะท้อนถึงจริยธรรมการเสียสละของบุคลากรสงฆ์อย่างแท้จริง โดยระเบียบระบุให้มีการ รับบริจาคเงินนิตยภัต (เงินอุดหนุนรายเดือนจากรัฐ) ประจำเดือนมกราคมของทุกปี จากพระสังฆาธิการทุกระดับ ตั้งแต่ระดับชั้นผู้ใหญ่ไปจนถึงพระครูฐานานุกรมที่มีสิทธิได้รับนิตยภัต
เงินเหล่านี้จะถูกรวบรวมผ่านกลไกเจ้าคณะภาคและนำเข้าบัญชี “ทุนวัดช่วยวัด” เพื่อใช้เป็นทุนสำรองหลัก นอกจากนี้ กองทุนยังเปิดรับเงินอุดหนุนจากรัฐบาลและเงินบริจาคตามศรัทธาของสาธารณชน เพื่อให้เกิดกระบวนการมีส่วนร่วมระหว่างพุทธจักรและอาณาจักรอย่างยั่งยืน
๔. ธรรมาภิบาลและการกำกับดูแล: มาตรฐานแห่งความโปร่งใส
เพื่อให้กองทุนถูกใช้ไปอย่างตรงจุดและมีประสิทธิภาพ กฎหมายได้กำหนดเกณฑ์ “วัดที่มีสิทธิขอรับทุน” ไว้อย่างเคร่งครัด:
- ต้องเป็นวัดที่มีสถานะนิติบุคคลตามกฎหมายและมีชื่อปรากฏในทะเบียนของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ
- เจ้าอาวาสหรือผู้รักษาการแทนต้องปฏิบัติหน้าที่สอดคล้องกับพระธรรมวินัยและกฎมหาเถรสมาคมอย่างเคร่งครัด
ในเชิงบริหารจัดการ คณะกรรมการกองทุนอันประกอบด้วย สมเด็จพระราชาคณะ กรรมการมหาเถรสมาคม และผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ เป็นผู้วางแนวทาง โดยมีการจัดทำบัญชีรายรับ-รายจ่ายที่ตรวจสอบได้และรายงานต่อมหาเถรสมาคมเพื่อประกาศในแถลงการณ์คณะสงฆ์เป็นประจำทุกปี
๕. กลไกเผชิญเหตุ: ความคล่องตัวในสภาวะฉุกเฉิน
ระเบียบกองทุนฉบับนี้ถูกออกแบบมาให้มีความยืดหยุ่นต่อสถานการณ์เร่งด่วน โดยให้อำนาจเจ้าคณะจังหวัดสำรวจความเสียหายและรายงานต่อเจ้าคณะภาคเพื่อ “ทดลองจ่าย” ช่วยเหลือเบื้องต้นในวงเงินไม่เกิน ๑๐๐,๐๐๐ บาท และในกรณีจำเป็นเร่งด่วน ประธานกรรมการกองทุนสามารถอนุมัติเงินช่วยเหลือได้ถึง ๕๐๐,๐๐๐ บาทต่อครั้ง เพื่อให้ความช่วยเหลือถึงมือผู้ประสบภัยอย่างทันท่วงที
บทสรุป: ปราการแห่งศรัทธาและการธำรงอยู่ของพระศาสนา
กองทุน “วัดช่วยวัด” ภายใต้ระเบียบปี ๒๕๖๒ มิใช่เพียงบัญชีเงินฝากเพื่อการกุศล แต่คือ “ระบบสวัสดิการภายใน” ที่เข้มแข็งที่สุดของคณะสงฆ์ไทย เป็นเครื่องมือที่ผสานหลักเมตตาธรรมเข้ากับระบบนิติรัฐ เพื่อเป็นหลักประกันว่าไม่ว่าวิบัติภัยจะรุนแรงเพียงใด แสงแห่งพระธรรมวินัยและศาสนสถานอันเป็นสัปปายะจะยังคงหยัดยืนอยู่ได้ด้วยพลังแห่งความสามัคคีของเหล่าศาสนทายาทและพุทธบริษัทสืบไป
