Monthly Archive: January 2026
บทนำ: ปรากฏการณ์ความตื่นตัวทางวิชาการพุทธศาสนา ในห้วงเวลาเดือนธันวาคม พุทธศักราช ๒๕๒๐ วงการพระพุทธศาสนาไทยได้ประจักษ์ถึงพลังศรัทธาและความมุ่งมั่นทางวิชาการครั้งประวัติศาสตร์ เมื่อสถิติผู้สมัครสอบธรรมสนามหลวงพุ่งสูงขึ้นเป็นประวัติการณ์ถึง ๒๑๙,๘๑๓ รูป/คน นับเป็นตัวเลขสูงสุดในรอบหลายปี ปรากฏการณ์ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า สนามสอบธรรมมิใช่เพียงพื้นที่สำหรับการวัดผลความรู้ แต่คือเวทีแห่งการขับเคลื่อน “กองทัพทางปัญญา” ของคณะสงฆ์และพุทธศาสนิกชน
บทนำ: บริบทสังคมไทยกับการธำรงรักษามาตรฐานการศึกษาคณะสงฆ์ ท่ามกลางกระแสธารแห่งความเปลี่ยนแปลงในช่วงทศวรรษ ๒๕๑๐ ที่ความทันสมัยเริ่มเข้ามามีอิทธิพลต่อโครงสร้างสังคมไทย สถาบันสงฆ์ยังคงยืนหยัดในอุดมการณ์ที่จะรักษา “รากแก้ว” ของพระพุทธศาสนาไว้อย่างมั่นคง ณ วัดราชผาติการาม เขตดุสิต ซึ่งเป็นที่ตั้งของสำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง ในปีพุทธศักราช ๒๕๑๘ บรรยากาศเต็มไปด้วยความตื่นตัวในการปฏิบัติภารกิจระดับชาติ ในฐานะศูนย์กลางการบริหารจัดการการศึกษาสำหรับศาสนทายาทกว่าสองแสนรูปทั่วราชอาณาจักร การดำเนินงานในช่วงเวลาดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงโครงสร้างการบริหารที่เข้มแข็งและมีประสิทธิภาพ ภายใต้กรอบของกฎหมายคณะสงฆ์ที่ศักดิ์สิทธิ์
บทนำ: วิกฤตศรัทธากับความท้าทายในการบริหารจัดการ ในช่วงปลายปีพุทธศักราช ๒๕๑๘ วงการศึกษาคณะสงฆ์ไทยได้เผชิญกับปรากฏการณ์ความตื่นตัวทางวิชาการครั้งสำคัญ เมื่อสถิติผู้สมัครสอบธรรมสนามหลวงพุ่งสูงขึ้นเป็นประวัติการณ์ถึง ๒๐๕,๘๗๗ รูป/คน ตัวเลขดังกล่าวแม้จะเป็นดัชนีชี้วัดความสำเร็จในการเผยแผ่ศาสนธรรม แต่ในขณะเดียวกันก็นับเป็น “โจทย์หิน” ด้านการบริหารจัดการสำหรับกองธรรมสนามหลวงส่วนกลาง การรวบรวมและประเมินผลใบตอบนับแสนฉบับให้เสร็จสิ้นภายในระยะเวลาอันจำกัด กลายเป็นปัจจัยเร่งให้เกิดการปรับเปลี่ยนโครงสร้างการทำงาน โดยการดึง “เจ้าคณะภาค” เข้ามามีบทบาทสำคัญในฐานะกลไกหลักของการกระจายอำนาจสู่ภูมิภาค
บทนำ: ภูมิทัศน์การศึกษาคณะสงฆ์ ณ รอยต่อแห่งกาลเวลา ท่ามกลางบรรยากาศเหมันตฤดูของเดือนมกราคม พุทธศักราช ๒๕๑๙ แสงตะวันยามเช้าที่ทอดลงสู่สถาปัตยกรรมริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา มิได้ฉายชัดเพียงความงดงามของศาสนสถาน แต่ยังส่องให้เห็นภารกิจสำคัญระดับชาติที่กำลังดำเนินไปอย่างขะมักเขม้น ภายในอาณาบริเวณของ วัดราชผาติการาม และ วัดสามพระยา คลาคล่ำไปด้วยกิจกรรมที่เปรียบเสมือนลมหายใจของระบบการศึกษาคณะสงฆ์ไทย นี่คือช่วงเวลาแห่งประวัติศาสตร์ที่ “ใบตอบ” นับแสนฉบับจากทั่วราชอาณาจักร ถูกส่งมารวมศูนย์เพื่อรับการเจียระไนผ่านกระบวนการตรวจสอบที่เที่ยงธรรม สะท้อนถึงประสิทธิภาพการบริหารจัดการองค์กรสงฆ์ในปี ๒๕๑๘ ที่เข้มแข็งและเป็นระบบที่สุดยุคหนึ่ง
บทนำ: รอยต่อแห่งยุคสมัยของการศึกษาพระปริยัติธรรม พุทธศักราช ๒๕๑๘ ถือเป็นหมุดหมายสำคัญในหน้าประวัติศาสตร์การศึกษาคณะสงฆ์ไทย เมื่อภาพจำของการสอบธรรมสนามหลวงที่เคยจำกัดอยู่เพียงในแวดวงสมณะ ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเชิงโครงสร้างและสังคมวิทยาอย่างมีนัยสำคัญ บรรยากาศของสนามสอบในเดือนธันวาคมปีนั้น มิได้มีเพียงสีเหลืองของผ้ากาสาวพัสตร์ แต่เริ่มปรากฏภาพของข้าราชการ พ่อค้า และเยาวชน ที่ข้ามพ้นรั้วโรงเรียนและหน่วยงานราชการ เข้ามาร่วมเป็นส่วนหนึ่งของระบบการวัดผลทางธรรม สะท้อนให้เห็นถึงกระแสธารแห่ง “พุทธปัญญา” ที่กำลังไหลบ่าออกจากเขตพัทธสีมาเข้าสู่พื้นที่สาธารณะ ผ่านกลไกที่เรียกว่า “ธรรมศึกษา”
๑. บทนำ: ปฐมบทแห่งการปฏิรูปการศึกษาคณะสงฆ์ สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง เป็นหน่วยงานภายใต้การดูแลของมหาเถรสมาคม มีหน้าที่หลักในการอำนวยการ สอบ และประเมินผลการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกธรรม (นักธรรมและธรรมศึกษา) ของคณะสงฆ์และพุทธศาสนิกชนทั่วราชอาณาจักร ประวัติศาสตร์ของสำนักงานฯ เชื่อมโยงโดยตรงกับการปฏิรูปการศึกษาหัวเมืองและการวางรากฐานระบบการเรียนรู้แบบสมัยใหม่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖)
ท่ามกลางลมหนาวที่พัดผ่านยอดเจดีย์และศาลาการเปรียญทั่วพระราชอาณาจักรในช่วงปลายปีพุทธศักราช ๒๕๑๘ บรรยากาศภายในวัดวาอารามต่าง ๆ ดูคึกคักและเปี่ยมไปด้วยพลังแห่งการเรียนรู้มากกว่ายุคสมัยใด เสียงพลิกหน้ากระดาษสอบของเหล่าภิกษุสามเณรและคฤหัสถ์นับแสนราย ดังกังวานเป็นพยานถึงความรุ่งเรืองของการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกธรรมที่เดินทางมาถึงจุดพีคที่สุดยุคหนึ่งในประวัติศาสตร์คณะสงฆ์ไทย บทความนี้จะพาท่านย้อนเวลากลับไปวิเคราะห์ปรากฏการณ์ “ศาสนทายาทสองแสนรูป” ที่สะท้อนถึงปึกแผ่นและความตื่นตัวทางปัญญาธรรมในปี ๒๕๑๘ อย่างชัดเจน
