ระเบียบปฏิบัติและขั้นตอนการลาสิกขาของพระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์
ในระบอบการปกครองคณะสงฆ์ไทย “สมณศักดิ์” มิได้ดำรงสถานะเป็นเพียงเครื่องหมายแห่งเกียรติยศหรือวิทยฐานะเท่านั้น หากแต่เป็นตำแหน่งหน้าที่ที่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ พระราชทานจากองค์พระมหากษัตริย์ในฐานะองค์อัครศาสนูปถัมภก ด้วยเหตุนี้ นิติสัมพันธ์ระหว่างพระสงฆ์ผู้ทรงสมณศักดิ์กับสถาบันพระมหากษัตริย์จึงมีความพิเศษและละเอียดอ่อนกว่ากรณีของพระภิกษุทั่วไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งในขั้นตอนการสละสมณเพศซึ่งมีระเบียบการลาสิกขาของพระสมณศักดิ์เป็นกรอบบังคับที่เคร่งครัด เพื่อรักษาความสง่างามแห่งสังฆมณฑลและจารีตประเพณีสืบไป
๑. เจตนารมณ์ของการรักษาเกียรติภูมิแห่งสังฆมณฑล
ตามระเบียบปฏิบัติที่ถือเป็นบรรทัดฐานสำคัญของคณะสงฆ์ได้ระบุถึงมูลเหตุของการกำหนดหลักเกณฑ์นี้ไว้ว่า การที่พระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์จะลาสิกขาโดยมิได้ดำเนินการกราบทูลลาหรือได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตก่อนนั้น ถือเป็นพฤติการณ์ที่ไม่เหมาะสมและอาจส่งผลกระทบต่อความสง่างามของคณะสงฆ์โดยส่วนรวม
เนื่องจากสมณศักดิ์เป็นสิ่งที่ได้รับพระราชทานมาจากพระมหากษัตริย์ การลาสิกขาจึงมิใช่เพียงเรื่องส่วนบุคคล แต่คือการคืนตำแหน่งหน้าที่และเกียรติยศที่ผูกพันกับระเบียบราชการและพระราชอำนาจตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ การปฏิบัติให้ถูกต้องตามขั้นตอนจึงเป็นหลักประกันถึงความกตัญญูกตเวทีและความเคารพในระเบียบแบบแผนของทางราชการ
๒. ขั้นตอนนิติวิธีและลำดับการขอพระราชทานพระบรมราชานุญาต
กระบวนการลาสิกขาของพระสมณศักดิ์ตามที่ระบุไว้ในคู่มือพระสังฆาธิการ มีขั้นตอนนิติวิธีปฏิบัติที่ชัดเจนตามลำดับความสำคัญ ดังนี้
- การแสดงเจตจำนงล่วงหน้า พระสมณศักดิ์ผู้ประสงค์จะลาสิกขาต้องจัดทำหนังสือขอพระราชทานพระบรมราชานุญาต เพื่อยื่นต่อเจ้าอาวาสต้นสังกัดล่วงหน้าไม่น้อยกว่า ๑๕ วัน ก่อนวันกำหนดลาสิกขา
- การเสนอเรื่องตามลำดับชั้นปกครอง เมื่อเจ้าอาวาสพิจารณาเห็นชอบแล้ว จะดำเนินการนำเสนอเรื่องตามลำดับชั้นการปกครองสงฆ์จนถึงเจ้าคณะผู้ปกครองระดับสูงเพื่อพิจารณาอนุมัติในเบื้องต้น
- กระบวนการประสานงานฝ่ายอาณาจักร เมื่อฝ่ายพุทธจักรพิจารณาเห็นชอบแล้ว เรื่องจะถูกส่งไปยังสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ เพื่อดำเนินการตามระเบียบราชการในการนำความกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชานุญาต
- การได้รับพระอนุญาตอย่างเป็นทางการ พระสงฆ์รูปนั้นจะทำการลาสิกขาได้ก็ต่อเมื่อได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตมาเป็นลายลักษณ์อักษรแล้วเท่านั้น
๓. มาตรการและบทลงโทษในกรณีละเมิดระเบียบปฏิบัติ
เพื่อเป็นการพิทักษ์ความศักดิ์สิทธิ์ของระบบสมณศักดิ์ ระเบียบสงฆ์ได้วางมาตรการบังคับไว้เพื่อป้องกันการละเมิดนิติประเพณี ได้แก่
- สำหรับพระสมณศักดิ์ผู้ขอลา หากฝ่าฝืนลาสิกขาโดยไม่รอรับพระบรมราชานุญาต จะถือเป็นผู้กระทำการที่กระทบต่อเกียรติของคณะสงฆ์ ซึ่งจะมีผลต่อการรับรองสิทธิต่าง ๆ ในฐานะอดีตพระสมณศักดิ์
- สำหรับพระเถระผู้ประกอบพิธี ห้ามมิให้พระภิกษุรูปใดก็ตามทำพิธีลาสิกขาให้แก่พระสมณศักดิ์ที่ไม่มีหนังสือยืนยันการได้รับพระบรมราชานุญาตมาแสดงเป็นหลักฐาน หากพระสังฆาธิการรูปใดละเมิดข้อห้ามนี้ จะถือว่าเป็นการละเมิดจริยาพระสังฆาธิการซึ่งต้องได้รับการพิจารณาตามกฎระเบียบของมหาเถรสมาคมทันที
๔. ความสอดคล้องกับกฎหมายคณะสงฆ์ในปัจจุบัน
ความสำคัญของระเบียบนี้ยังสอดคล้องกับพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ที่บัญญัติให้พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการแต่งตั้ง สถาปนา และถอดถอนสมณศักดิ์ การลาสิกขาจึงถือเป็นรูปแบบหนึ่งของการพ้นจากตำแหน่งหน้าที่ ซึ่งต้องเป็นไปตามพระราชอัธยาศัยและระเบียบแบบแผนที่วางไว้ เพื่อให้เกิดความสงบเรียบร้อยและรักษาศรัทธาของพุทธบริษัทให้มั่นคง
บทสรุป
ระเบียบการลาสิกขาของพระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์มิใช่เพียงขั้นตอนทางธุรการ แต่คือการรักษา “ระบบคุณธรรม” และความเคารพต่อสถาบันหลักของชาติ การยึดถือขั้นตอนนิติวิธีอย่างเคร่งครัดช่วยให้วาระการเปลี่ยนผ่านสถานะเป็นไปอย่างทรงเกียรติ ไม่นำความเสื่อมเสียมาสู่พุทธจักร และเป็นการเชิดชูพระพุทธศาสนาให้ตั้งมั่นอยู่อย่างสง่างามในสังคมไทยสืบไป
