สถาบันพระมหากษัตริย์กับกิจการสงฆ์ไทย: หลักเกณฑ์และแนวปฏิบัติในการขอพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์
สถาบันพระมหากษัตริย์ของไทยมีความสัมพันธ์กับพระพุทธศาสนาอย่างแน่นแฟ้นสืบเนื่องมาแต่โบราณ ความสัมพันธ์ดังกล่าวมิได้ดำรงอยู่เพียงในเชิงจารีตประเพณี หากแต่ได้รับการรับรองอย่างชัดเจนในเชิงกฎหมายและการบริหารราชการแผ่นดิน โดยพระมหากษัตริย์ทรงดำรงพระราชสถานะเป็นอัครศาสนูปถัมภก มีพระราชภารกิจในการทำนุบำรุง คุ้มครอง และส่งเสริมกิจการพระพุทธศาสนาให้ดำรงมั่นคงควบคู่กับสังคมไทย
บทความนี้มุ่งอธิบายหลักเกณฑ์ แนวคิด และขั้นตอนการปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับการขอพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์ในกิจการสงฆ์ ตามกรอบกฎหมาย ระเบียบคณะสงฆ์ และแนวปฏิบัติที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน เพื่อให้พระสังฆาธิการ ผู้ปฏิบัติงานด้านการปกครองคณะสงฆ์ ตลอดจนผู้สนใจทั่วไป ได้เข้าใจระบบการบริหารกิจการสงฆ์ภายใต้ระบอบรัฐธรรมนูญอย่างถูกต้องและรอบด้าน
หลักการพื้นฐานของการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนา
การพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์มิใช่การสนับสนุนเชิงพิธีกรรมเพียงอย่างเดียว หากเป็นกลไกสำคัญในการคุ้มครองและส่งเสริมพระพุทธศาสนาให้ดำรงอยู่บนหลักพระธรรมวินัยและระเบียบแบบแผนที่เหมาะสมกับสังคมร่วมสมัย
กฎหมายว่าด้วยคณะสงฆ์ได้กำหนดบทบาทของพระมหากษัตริย์ไว้อย่างชัดเจนในเรื่องการสถาปนา แต่งตั้ง และถอดถอนสมณศักดิ์ ตลอดจนการแต่งตั้งกรรมการมหาเถรสมาคม อันเป็นองค์กรปกครองสูงสุดของคณะสงฆ์ไทย บทบัญญัติดังกล่าวสะท้อนความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างระหว่างอำนาจฝ่ายอาณาจักรและการปกครองฝ่ายพุทธจักร ซึ่งต้องดำเนินไปอย่างประสานสอดคล้องกัน
ในบริบทนี้ การขอพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์จึงเป็นกระบวนการที่ต้องอาศัยความรอบคอบ ความถูกต้องตามกฎหมาย และความเคารพต่อจารีตประเพณีทางศาสนาอย่างเคร่งครัด
ระเบียบมหาเถรสมาคมว่าด้วยการขอพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์
กรอบการปฏิบัติที่สำคัญที่สุดประการหนึ่ง คือ ระเบียบมหาเถรสมาคมว่าด้วยการขอพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์ ซึ่งทำหน้าที่เป็นธรรมนูญในการกำหนดแนวทางการดำเนินงานของวัดและคณะสงฆ์ทั่วประเทศ
ระเบียบดังกล่าวกำหนดขอบเขตของกิจการสงฆ์ที่สามารถเสนอขอพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์ได้อย่างชัดเจน ตัวอย่างกิจการที่พบได้บ่อย ได้แก่
- การขอพระราชทานชื่อวัดในกรณีการตั้งวัดใหม่หรือการเปลี่ยนชื่อวัด
- การเสนอขอยกวัดราษฎร์ขึ้นเป็นพระอารามหลวง ซึ่งต้องเป็นไปตามเกณฑ์ด้านประวัติ ความมั่นคง และบทบาททางศาสนา
- การจัดพิธีกรรมหรือกิจกรรมทางศาสนาที่มีความสำคัญในระดับประเทศ
การกำหนดกรอบเช่นนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้การขอรับพระมหากรุณาธิคุณเป็นไปอย่างเหมาะสม ไม่กระทบต่อความเรียบร้อยของคณะสงฆ์ และไม่ก่อให้เกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อนในสังคม
ขั้นตอนการดำเนินการตามลำดับการปกครองคณะสงฆ์
การขอพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์ต้องดำเนินการตามลำดับขั้นของการปกครองคณะสงฆ์อย่างเคร่งครัด เพื่อให้เกิดความโปร่งใสและเป็นเอกภาพในการบริหารจัดการ
โดยทั่วไป กระบวนการประกอบด้วยขั้นตอนสำคัญ คือ
- การจัดทำเรื่องเสนอโดยวัดหรือหน่วยงานคณะสงฆ์ พร้อมเหตุผลและความจำเป็น
- การพิจารณากลั่นกรองโดยเจ้าคณะผู้ปกครองตามลำดับชั้น
- การตรวจสอบด้านกฎหมายและระเบียบโดยหน่วยงานของรัฐที่รับผิดชอบ
- การพิจารณาให้ความเห็นชอบโดยมหาเถรสมาคม
- การนำความกราบบังคมทูลผ่านราชเลขานุการในพระองค์ เพื่อทรงมีพระราชวินิจฉัย
ขั้นตอนเหล่านี้สะท้อนหลักการบริหารที่เน้นความรอบคอบ การเคารพลำดับอำนาจหน้าที่ และการรักษาความสมดุลระหว่างอำนาจฝ่ายศาสนาและฝ่ายรัฐ
การเชิญเสด็จและการประกอบพระราชพิธีทางศาสนา
อีกประเด็นหนึ่งที่เกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิด คือ การเชิญเสด็จพระบรมวงศานุวงศ์มาทรงประกอบพิธีทางศาสนา ซึ่งถือเป็นเรื่องที่ต้องใช้ความละเอียดอ่อนและความระมัดระวังเป็นพิเศษ
แนวปฏิบัติของคณะสงฆ์กำหนดให้การจัดงานต้องเป็นไปด้วยความเรียบร้อย สมพระเกียรติ และปราศจากการแสวงหาประโยชน์แอบแฝง เจ้าอาวาสและพระสังฆาธิการมีหน้าที่กำกับดูแลไม่ให้มีการโฆษณา การจัดกิจกรรม หรือการจัดสถานที่ที่อาจก่อให้เกิดความเข้าใจผิดหรือไม่เหมาะสมต่อพุทธสถานและสถาบันหลักของประเทศ
การรักษามาตรฐานดังกล่าวมิใช่เพียงเพื่อความงดงามของพิธีกรรม หากแต่เป็นการธำรงความศรัทธาของพุทธบริษัทและความน่าเชื่อถือของคณะสงฆ์โดยรวม
บทสรุป
การขอพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์ในกิจการสงฆ์เป็นกระบวนการที่สะท้อนหลักธรรมาภิบาลในการบริหารพระพุทธศาสนาอย่างเป็นระบบ ภายใต้กรอบกฎหมาย ระเบียบคณะสงฆ์ และจารีตประเพณีที่สืบทอดมาอย่างยาวนาน
เมื่อพระสังฆาธิการและผู้เกี่ยวข้องยึดถือแนวปฏิบัติเหล่านี้อย่างเคร่งครัด ย่อมเป็นหลักประกันว่าการอุปถัมภ์จากสถาบันพระมหากษัตริย์จะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อพระศาสนาอย่างแท้จริง และช่วยเสริมสร้างความมั่นคงของสังคมไทยในระยะยาว
