การพัฒนาแผนแม่บทการศึกษาพระปริยัติธรรมระยะ ๕ ปี: การวิเคราะห์เชิงนโยบายผ่านบทบาทของกองนโยบายและแผนการจัดการศึกษาตามโครงสร้างการบริหารรูปแบบใหม่
การศึกษาพระปริยัติธรรมนับเป็นรากฐานสำคัญในการสืบทอดพระพุทธศาสนาในประเทศไทย เนื่องจากเป็นกระบวนการหล่อหลอมศาสนทายาทให้มีความรู้ความเข้าใจในพระธรรมวินัยอย่างถ่องแท้และถูกต้องตามหลักวิชาการ การจัดการศึกษาของคณะสงฆ์ในอดีตที่ผ่านมาดำเนินไปตามจารีตประเพณีเป็นหลัก ขาดการวางแผนเชิงระบบในระยะยาว ซึ่งส่งผลให้การพัฒนาศักยภาพของผู้เรียนไม่สามารถเท่าทันต่อพลวัตการเปลี่ยนแปลงของสังคมโลกยุคดิจิทัลได้อย่างเต็มที่
ภายหลังการตราพระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ และการออกข้อบังคับคณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม ว่าด้วยโครงสร้างการบริหารงานและการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรม และสถานศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๓ เกิดการปฏิรูปโครงสร้างการบริหารงานบุคคลและวิชาการอย่างเป็นระบบ สาระสำคัญของการปฏิรูปครั้งนี้คือการกำหนดทิศทางการพัฒนาผ่านแผนแม่บทการศึกษาพระปริยัติธรรม ซึ่งต้องอาศัยการวางแผนเชิงกลยุทธ์จากส่วนงานนโยบายและแผนของแต่ละสำนักงานแม่กอง บทความวิชาการฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์กระบวนการพัฒนาแผนแม่บทระยะ ๕ ปี โดยศึกษาบทบาทและหน้าที่ของกองนโยบายและแผนการจัดการศึกษา อันจะเป็นประโยชน์แก่พระสังฆาธิการและบุคลากรทางการศึกษาในการทำความเข้าใจความสำคัญของการกำหนดทิศทางนโยบายที่สอดคล้องกับมาตรฐานสากลและความมั่นคงแห่งพระพุทธศาสนา
โครงสร้างและบทบาทของกองนโยบายและแผนการจัดการศึกษา
ตามข้อ ๔ แห่งข้อบังคับคณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม ว่าด้วยโครงสร้างการบริหารงานและการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรม และสถานศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๓ ได้กำหนดโครงสร้างการบริหารงานการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรมออกเป็น ๔ ส่วนงานหลัก ประกอบด้วย สำนักงานแม่กองบาลีสนามหลวง สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง สำนักงานการศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา และศูนย์พระปริยัตินิเทศก์แห่งคณะสงฆ์ โดยทุกส่วนงานได้รับการกำหนดให้จัดตั้งกองนโยบายและแผนการจัดการศึกษาขึ้นทั้งในระดับส่วนกลางและส่วนภูมิภาค เพื่อทำหน้าที่เป็นกลไกหลักในการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ของคณะสงฆ์ด้านการศึกษา
กองนโยบายและแผนการจัดการศึกษาส่วนกลาง
สำนักงานแม่กองบาลีสนามหลวงและสำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวงได้จัดตั้งกองนโยบายและแผนการจัดการศึกษาขึ้นภายใต้สำนักอำนวยการ มีหน้าที่สำคัญในการประมวลผลข้อมูลทางสถิติ วิเคราะห์สถานภาพทางการศึกษา และจัดทำคำของบประมาณประจำปีให้สอดคล้องกับแผนแม่บทการศึกษาแห่งชาติ การดำเนินงานของกองนโยบายและแผนส่วนกลางจึงเปรียบเสมือนมันสมองของการวางยุทธศาสตร์การศึกษาพระปริยัติธรรมในภาพรวม
กองนโยบายและแผนการจัดการศึกษาส่วนภูมิภาค
ในแต่ละหน ได้แก่ หนกลาง หนเหนือ หนตะวันออก หนใต้ และหนคณะธรรมยุต จะมีกองนโยบายและแผนการจัดการศึกษาประจำสำนักงานแม่กองสนามหลวงประจำหนนั้น ๆ เพื่อทำหน้าที่กระจายนโยบายจากส่วนกลางสู่ระดับปฏิบัติการในระดับจังหวัดและตำบล รวมถึงกรณีพิเศษทางการปกครองคณะสงฆ์ การจัดโครงสร้างเช่นนี้ช่วยให้การขับเคลื่อนนโยบายมีความคล่องตัวและสอดคล้องกับบริบทของแต่ละพื้นที่
การเชื่อมโยงกับระดับสถานศึกษา
สถานศึกษาพระปริยัติธรรมแต่ละแห่งมีกลุ่มงานบริหารงานงบประมาณและกลุ่มงานวิชาการ ซึ่งต้องรับนโยบายและเป้าหมายจากกองนโยบายและแผนในระดับบนมาแปรสู่แผนปฏิบัติราชการประจำปี การเชื่อมโยงเชิงโครงสร้างนี้ก่อให้เกิดความเป็นเอกภาพในการจัดการศึกษาสงฆ์ทั่วประเทศ อันเป็นปัจจัยสำคัญต่อการพัฒนาคุณภาพการศึกษาอย่างยั่งยืน
กลไกการกำหนดทิศทางนโยบายและการวางแผนยุทธศาสตร์
การพัฒนาแผนแม่บทระยะ ๕ ปีมิใช่เพียงการคาดการณ์อนาคตตามวิสัยทัศน์เท่านั้น หากแต่เป็นการใช้ฐานข้อมูลเชิงประจักษ์มาวิเคราะห์เพื่อกำหนดเป้าหมายที่สามารถวัดผลได้อย่างเป็นรูปธรรม โดยกองนโยบายและแผนต้องประสานงานร่วมกับคณะกรรมการและกองงานต่าง ๆ ผ่านกระบวนการสำคัญดังต่อไปนี้
การกำหนดนโยบายและยุทธศาสตร์ทรัพยากรมนุษย์
คณะกรรมการบริหารงานบุคคลการศึกษาพระปริยัติธรรมมีหน้าที่เสนอแนะนโยบายและยุทธศาสตร์การบริหารทรัพยากรบุคคลแก่คณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม แผนแม่บทระยะ ๕ ปีจึงต้องบรรจุแผนการพัฒนาเจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรมไว้อย่างชัดเจน ครอบคลุมทั้งในด้านการกำหนดอัตรากำลัง การวางแผนกำลังคน และการปรับปรุงสวัสดิการให้เหมาะสมกับการดำรงชีวิตตามสมณวิสัย
การบูรณาการข้อมูลร่วมกับกองเทคโนโลยีสารสนเทศ
กองนโยบายและแผนต้องทำงานประสานกับกองเทคโนโลยีสารสนเทศของแต่ละสำนักงานแม่กอง เพื่อนำระบบฐานข้อมูลทะเบียนประวัติและสถิติผู้เข้าสอบธรรมสนามหลวงและบาลีสนามหลวงมาใช้ในการวิเคราะห์จุดแข็งและจุดอ่อนของการจัดการศึกษาในแต่ละพื้นที่ ผลจากการวิเคราะห์นี้จะนำไปสู่การกำหนดแนวทางการพัฒนาวิชาการที่ตรงกับความต้องการและสภาพปัญหาที่แท้จริง
การเชื่อมโยงกับการเผยแผ่พระพุทธศาสนา
ตามระเบียบมหาเถรสมาคม ว่าด้วยการเผยแผ่พระพุทธศาสนา พ.ศ. ๒๕๖๔ แผนแม่บทด้านการศึกษาต้องมีความสอดคล้องกับนโยบายและแผนแม่บทการเผยแผ่พระพุทธศาสนาแห่งชาติด้วย กองนโยบายและแผนจึงมีหน้าที่ประสานงานเพื่อให้หลักสูตรธรรมศึกษาและการเรียนการสอนภาษาบาลีเป็นเครื่องมือสำคัญในการส่งเสริมสัมมาทิฐิแก่พุทธศาสนิกชนตามยุทธศาสตร์ชาติ ซึ่งจะช่วยสร้างความเข้มแข็งให้แก่พระพุทธศาสนาอย่างยั่งยืน
การจัดสรรงบประมาณและการบริหารทรัพยากรตามแผนแม่บท
ความสำเร็จของแผนแม่บทระยะ ๕ ปีขึ้นอยู่กับการสนับสนุนงบประมาณที่มีประสิทธิภาพและโปร่งใส กองนโยบายและแผนการจัดการศึกษามีบทบาทสำคัญในการจัดวางโครงสร้างทางการเงินที่มั่นคง ครอบคลุมประเด็นสำคัญดังต่อไปนี้
การจัดทำคำของบประมาณแผ่นดิน
ภายใต้พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ สถานศึกษาพระปริยัติธรรมได้รับการรับรองสถานะและมีสิทธิได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐ กองนโยบายและแผนมีหน้าที่รวบรวมแผนงานและโครงการจากสถานศึกษาทั่วประเทศเพื่อจัดทำเป็นคำของบประมาณในภาพรวมของสำนักงานแม่กอง โดยคำนึงถึงประสิทธิภาพและประสิทธิผลเป็นสำคัญ เพื่อให้เกิดความคุ้มค่าและเกิดประโยชน์สูงสุดต่อการศึกษาของคณะสงฆ์
การพัฒนาระบบตรวจสอบภายใน
เพื่อให้การใช้งบประมาณเป็นไปอย่างโปร่งใสตามหลักธรรมาภิบาล ข้อบังคับคณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรมได้กำหนดให้มีกลุ่มตรวจสอบภายในขึ้นตรงต่อแม่กองสนามหลวงหรือประธานศูนย์พระปริยัตินิเทศก์ กลไกการตรวจสอบนี้จะช่วยสะท้อนข้อมูลกลับไปยังกองนโยบายและแผนว่าการใช้ทรัพยากรเป็นไปตามแผนแม่บทที่วางไว้หรือไม่ พร้อมทั้งให้ข้อเสนอแนะในการปรับปรุงการดำเนินงานให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น
การส่งเสริมทุนการศึกษาและบำเหน็จความชอบ
แผนแม่บทต้องมีการวางแผนการให้รางวัลและทุนการศึกษาแก่พระภิกษุสามเณรที่มีผลการเรียนดีเด่น รวมถึงการกำหนดหลักเกณฑ์การให้บำเหน็จความชอบพิเศษแก่เจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรมที่มีผลงานโดดเด่น มาตรการเหล่านี้เป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างแรงจูงใจและรักษาบุคลากรที่มีคุณภาพไว้ในระบบการศึกษาของคณะสงฆ์ อันจะนำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืนสืบไป
มิติด้านการพัฒนาบุคลากรและการประกันคุณภาพในแผนระยะยาว
แผนแม่บทระยะ ๕ ปีต้องให้ความสำคัญกับการยกระดับคุณภาพการเรียนการสอนผ่านการพัฒนาบุคลากรทางการศึกษา ซึ่งกองนโยบายและแผนต้องบรรจุยุทธศาสตร์การพัฒนาบุคลากรไว้อย่างเป็นขั้นตอนและต่อเนื่อง
การเพิ่มพูนสมรรถนะวิชาชีพ
คณะอนุกรรมการบริหารงานบุคคลประจำแต่ละส่วนงานมีหน้าที่กำหนดหลักเกณฑ์การพัฒนาเจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรมในรูปแบบต่าง ๆ ได้แก่ การศึกษา การฝึกอบรม การดูงาน และการวิจัย กองนโยบายและแผนต้องนำแนวทางเหล่านี้มาจัดทำเป็นโครงการต่อเนื่องในแผน ๕ ปี เพื่อให้ครูพระปริยัติธรรมได้รับการพัฒนาความรู้ทางวิชาการและทักษะการสอนอย่างสม่ำเสมอ ทันต่อความก้าวหน้าทางวิทยาการสมัยใหม่
การนิเทศและการติดตามผลเชิงรุก
ศูนย์พระปริยัตินิเทศก์แห่งคณะสงฆ์มีบทบาทสำคัญในการนิเทศการศึกษาและเสนอแนะแนวทางการพัฒนาการจัดการศึกษา ข้อมูลจากการนิเทศในภาคสนามจะถูกส่งกลับมายังกองนโยบายและแผนการจัดการศึกษาเพื่อใช้ในการปรับปรุงมาตรฐานการศึกษาและหลักสูตรให้มีความทันสมัยและมีคุณภาพตามที่คณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรมกำหนด การนิเทศเชิงรุกจึงเป็นกลไกสำคัญในการประกันคุณภาพการศึกษา
การรักษาวินัยและจริยธรรมวิชาชีพ
แผนแม่บทต้องบรรจุแนวทางการสร้างจิตสำนึกด้านจริยธรรมและจรรยาบรรณของเจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรมไว้อย่างเคร่งครัด ประกอบด้วยการให้ความเคารพต่อพระรัตนตรัย การปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต การวางตนเป็นกลางทางการเมือง และการรักษาเกียรติศักดิ์ของตำแหน่งหน้าที่ การปลูกฝังจริยธรรมวิชาชีพนี้จะช่วยสร้างความเชื่อมั่นแก่พุทธศาสนิกชนและสังคมโดยรวม
บทสรุป
การพัฒนาแผนแม่บทการศึกษาพระปริยัติธรรมระยะ ๕ ปีเปรียบเสมือนเข็มทิศสำคัญที่จะนำพาการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยไปสู่ความยั่งยืนและความเป็นสากล บทบาทของกองนโยบายและแผนการจัดการศึกษาในการกำหนดทิศทางนโยบายมิใช่เพียงงานธุรการหรือเอกสารเท่านั้น แต่เป็นกระบวนการบูรณาการข้อมูล ทรัพยากรมนุษย์ และงบประมาณเข้าด้วยกันภายใต้กรอบของกฎหมายและพระธรรมวินัย องค์ความรู้จากการวิเคราะห์เชิงนโยบายนี้จะช่วยให้พระสังฆาธิการและบุคลากรทางการศึกษาเข้าใจถึงความสำคัญของการวางแผนยุทธศาสตร์ที่มีประสิทธิภาพ
ความท้าทายประการสำคัญคือการแปรนโยบายจากแผนแม่บทสู่การปฏิบัติในระดับสถานศึกษา ซึ่งต้องอาศัยความร่วมมืออย่างใกล้ชิดระหว่างพระสังฆาธิการ เจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรม และส่วนราชการที่เกี่ยวข้อง หากแผนแม่บทได้รับการออกแบบบนฐานของข้อมูลที่ถูกต้องและมีการกำกับติดตามที่มีประสิทธิภาพ ย่อมมั่นใจได้ว่าปัจจัยเกื้อหนุนทางการศึกษาทั้งปวงจะถูกใช้เพื่อสร้างศาสนทายาทที่ทรงไว้ซึ่งความรู้คู่คุณธรรม อันเป็นกำลังสำคัญในการเผยแผ่พระธรรมวินัยสืบต่อไปชั่วกาลนาน
แหล่งอ้างอิง
พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒. (๒๕๖๒). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๖ ตอนที่ ๖๓ ก. หน้า ๔๔-๕๖.
ข้อบังคับคณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม ว่าด้วยโครงสร้างการบริหารงานและการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรม และสถานศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๓. (๒๕๖๓). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๗ ตอนพิเศษ ๑๙๐ ง. หน้า ๔๔-๖๐.
ข้อบังคับคณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม ว่าด้วยการบริหารงานบุคคลการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๓. (๒๕๖๓). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๗ ตอนพิเศษ ๑๙๐ ง. หน้า ๑๓-๓๓.
ระเบียบมหาเถรสมาคม ว่าด้วยการเผยแผ่พระพุทธศาสนา พ.ศ. ๒๕๖๔. (๒๕๖๔). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๑๓๘ ตอนพิเศษ ๑๙๑ ง. หน้า ๑๔๙-๑๕๗.
พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕ และที่แก้ไขเพิ่มเติม. (๒๕๐๕). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๗๙ ตอนที่ ๑๑๕ ฉบับพิเศษ. หน้า ๑-๒๕.
