สำนักเรียน: สถานศึกษาพระปริยัติธรรมและการสืบทอดศาสนทายาท
๑. ความหมายและสถานะของ “สำนักเรียน”
“สำนักเรียน” คือ สถานศึกษาที่วัดจัดการศึกษาพระปริยัติธรรม โดยมุ่งเน้นการจัดการศึกษาทั้ง แผนกธรรม และ แผนกบาลี ตามหลักสูตรที่คณะสงฆ์กำหนด
ตามประกาศมหาเถรสมาคม (มส.) พ.ศ. ๒๕๕๕ คำว่า “สำนักเรียน” หมายความรวมถึง สำนักเรียนวัดในกรุงเทพมหานคร และ สำนักเรียนคณะจังหวัดในส่วนภูมิภาค
ภายใต้พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ นั้น “สำนักเรียน” หมายความว่า สถานศึกษาที่วัดจัดการศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกบาลีสนามหลวง หรือ แผนกธรรมสนามหลวง ที่มหาเถรสมาคมประกาศจัดตั้ง สถานศึกษาที่ได้รับการอนุญาตให้จัดตั้งอยู่ก่อนที่ พ.ร.บ. ๒๕๖๒ มีผลบังคับใช้ (วันที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๖๒) ให้ถือว่าเป็น สถานศึกษาพระปริยัติธรรม ตามพระราชบัญญัตินี้โดยอัตโนมัติ
๒. บทบาทและหน้าที่หลักของสำนักเรียน
สำนักเรียนมีวัตถุประสงค์เพื่อให้การศึกษาเป็นไปตามหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาในพระไตรปิฎก และสอดคล้องกับมาตรฐานการศึกษาของชาติ
บทบาทและหน้าที่สำคัญ:
1. จัดการเรียนการสอน: จัดการศึกษาหลัก ๆ คือ แผนกบาลีสนามหลวง (ภาคภาษาบาลี) และ แผนกธรรมสนามหลวง (ภาคภาษาไทย) โดยการศึกษาพระปริยัติธรรมทั้งสามแผนก (รวมแผนกสามัญศึกษา) อาจศึกษาโดยใช้ภาษาอื่นในการจัดการศึกษาด้วยก็ได้
2. ส่งเสริมคุณธรรมและวิชาสามัญ: มุ่งปลูกฝังให้ผู้เรียนเป็นศาสนทายาทที่ดีของพระพุทธศาสนาและเป็นพลเมืองที่ดีของสังคม และต้องจัดการศึกษาหรือส่งเสริมให้ผู้เรียนที่ยังไม่จบการศึกษาภาคบังคับศึกษาวิชาสามัญเพิ่มเติม
3. การบริหารจัดการและการตรวจสอบ: สถานศึกษาพระปริยัติธรรมต้องจัดให้มีการจัดทำบัญชีตามหลักเกณฑ์ที่คณะกรรมการกำหนด และต้องจัดให้มีการตรวจสอบภายในเกี่ยวกับการเงิน การบัญชี และการพัสดุ โดยรายงานผลการตรวจสอบต่อคณะกรรมการอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง
4. การรายงาน: จัดทำข้อมูลการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรมเพื่อรายงานต่อแม่กองธรรมสนามหลวง แม่กองบาลีสนามหลวง และแจ้งสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ (ในส่วนภูมิภาคให้แจ้งสำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัด)
๓. ผู้ที่เกี่ยวข้องและหน่วยงานฝ่ายสนับสนุน
การดำเนินงานของสำนักเรียนเกี่ยวข้องกับบุคลากรภายในและองค์กรกำกับดูแลภายนอก:
๓.๑ บุคลากรภายใน (เจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรม: จศป.)
• เจ้าสำนัก: หมายถึง เจ้าอาวาสวัดที่สำนักเรียนตั้งอยู่ ซึ่งจัดเป็น บุคลากรทางการศึกษา หรือ เจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรม (จศป.) ประเภทผู้สนับสนุนการศึกษา
• ครูสอนพระปริยัติธรรม: คือ พระภิกษุ สามเณร หรือคฤหัสถ์ ซึ่งปฏิบัติหน้าที่หลักในการเรียนการสอน และเป็น จศป. ประเภทผู้ปฏิบัติงานสอน ครูสอนแผนกธรรมต้องมีวุฒิ นักธรรมชั้นเอก และครูสอนแผนกบาลีต้องมีวุฒิ เปรียญธรรม ๓ ประโยคขึ้นไป (สามเณร ๔ ประโยคขึ้นไป)
• บุคลากรทางการศึกษาอื่น: เช่น อาจารย์ใหญ่ ผู้ช่วยอาจารย์ใหญ่ และผู้สนับสนุนการศึกษาซึ่งทำหน้าที่ให้บริการหรือปฏิบัติงานเกี่ยวเนื่องกับการจัดการเรียนการสอน (เช่น บรรณารักษ์, งานทะเบียนวัดผล)
๓.๒ องค์กรกำกับดูแลและสนับสนุน
• คณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม (กศป.): มีอำนาจหน้าที่สำคัญในการกำหนดนโยบาย แผนการจัดการศึกษา มาตรฐานสถานศึกษา และกำหนด มาตรฐานกลางการบริหารงานบุคคล (จศป.) รวมถึงเงินเดือน ค่าตอบแทน สวัสดิการ โดยต้องได้รับความเห็นชอบจากกระทรวงการคลัง
• มหาเถรสมาคม (มส.): มีอำนาจในการออกประกาศและให้ความเห็นชอบหลักสูตรการศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกธรรมและแผนกบาลี
• แม่กองบาลีสนามหลวง/แม่กองธรรมสนามหลวง: ทำหน้าที่เป็นผู้รับผิดชอบงานจัดการศึกษาพระปริยัติธรรมแต่ละแผนก โดยมีสำนักงานแม่กองเป็นหน่วยงานสนองงาน
• สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ (สำนักงาน): เป็นหน่วยงานกลางในการส่งเสริม สนับสนุน ประสานงานการศึกษาพระปริยัติธรรม และเป็นสำนักงานเลขานุการของ กศป. สำนักเรียนได้รับการสนับสนุนด้าน งบประมาณ ตามกฎหมาย โดยผ่านทางสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ
๔. จำนวนและประเภทของสำนักเรียนในปัจจุบัน
จากรายชื่อสำนักเรียนพระปริยัติธรรมทั่วประเทศ ข้อมูล ณ วันที่ 1 กรกฎาคม 2568 มีรายชื่อรวมทั้งหมด ๒๕๗ แห่ง โดยสามารถจัดแบ่งตามการจำแนกที่ท่านกำหนดได้ดังนี้:
๑. สำนักเรียนส่วนกลาง (รวม ๑๑๖ แห่ง)
สำนักเรียนส่วนกลางครอบคลุมสำนักเรียนในเขตกรุงเทพมหานครทั้งหมด (รวม ๑๑๔ แห่ง จากลำดับที่ ๑ ถึง ๑๑๖ โดยยกเว้นลำดับที่ ๑๑๑ และรวมถึงลำดับที่ ๑๑๔ ซึ่งเป็นกรณีพิเศษ)
| ลำดับที่ (ในเอกสาร) | สังกัดย่อย | ที่ตั้งหลัก | จำนวน | สถานะ |
| ๑ ถึง ๑๑๖ (ยกเว้น ๑๑๑, ๑๑๔) | ฝ่ายมหานิกาย/ธรรมยุต | กรุงเทพมหานคร | ๑๑๔ แห่ง | อยู่ภายใต้สายปกครองคณะสงฆ์ตามปกติ |
| ๑๑๑ | คณะสงฆ์จีนนิกาย | วัดโพธิ์แมนคุณาราม (กรุงเทพมหานคร) | ๑ แห่ง | จัดตั้งเป็นกรณีพิเศษ และขึ้นตรงต่อสมเด็จพระสังฆราช |
| ๑๑๔ | คณะสงฆ์อนัมนิกาย | วัดธรรมปัญญารามบางม่วง (นครปฐม) | ๑ แห่ง | จัดอยู่ในสำนักเรียนส่วนกลาง และขึ้นตรงต่อสมเด็จพระสังฆราช |
| รวมสำนักเรียนส่วนกลาง: | ๑๑๖ แห่ง |
๒. สำนักเรียนส่วนภูมิภาค (รวม ๑๔๑ แห่ง)
สำนักเรียนส่วนภูมิภาคคือสำนักเรียนทั้งหมดที่ตั้งอยู่นอกเขตกรุงเทพมหานคร (ตั้งแต่ลำดับที่ ๑๑๗ ถึง ๒๕๗ โดยยกเว้นลำดับที่ ๑๑๔ ที่จัดเป็นส่วนกลาง)
| สังกัดย่อย | ลักษณะการแสดงชื่อ | ลำดับที่ | จำนวน |
| ๒.๑ ฝ่ายมหานิกาย | (ชื่อสำนักเรียนที่ไม่ได้ลงท้ายด้วย (ธ)) | ลำดับที่ ๑๑๗ ถึง ๑๙๒ | ๗๖ แห่ง |
| ๒.๒ ฝ่ายธรรมยุต | (ชื่อที่มีวงเล็บ (ธ) ต่อท้าย) | ลำดับที่ ๑๙๓ ถึง ๒๕๗ | ๖๕ แห่ง |
| รวมสำนักเรียนส่วนภูมิภาค: | ๑๔๑ แห่ง |
ภาพรวมโดยสรุป: สำนักเรียนเป็นหัวใจของการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรม ทั้งในเชิงของการวางรากฐานทางธรรมวินัย (แผนกธรรม/บาลี) และการบูรณาการเข้ากับการศึกษาทางโลก (วิชาสามัญ) โดยได้รับการสนับสนุนและกำกับดูแลจากองค์กรคณะสงฆ์ (มส., กศป., แม่กอง) และหน่วยงานภาครัฐ (สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ) เพื่อให้การศึกษาแก่ศาสนทายาทเป็นไปอย่างมีคุณภาพ.
อ้างอิง: https://www.gongtham.net/docs/2568/snr2568.html
