ประวัตินักธรรม ตอนที่ 13 กำเนิด “ธรรมศึกษาตรี” : การขยายโอกาสทางธรรมสู่ฆราวาส
การศึกษานักธรรมในครั้งนั้น เป็นที่นิยมและเป็นที่ยกย่องทั้งในวงการคณะสงฆ์และในทางราชการ ผู้ที่สอบได้ประโยคนักธรรม เมื่อลาสิกขาออกไป ก็สามารถรับราชการเป็น ครู สอนตามโรงเรียนต่าง ๆ ได้
เมื่อมีการสอบเลื่อนวิทยฐานะครู ผู้สอบได้ประโยคนักธรรมก็ได้รับสิทธิพิเศษ โดยได้รับการยกเว้นไม่ต้องสอบ ๑ ชุดวิชา เพราะประโยคนักธรรมชั้นตรีจัดเป็นชุดวิชาหนึ่งสำหรับการเลื่อนวิทยฐานะ
จาก “นักธรรม” สู่ “ธรรมศึกษา”
ต่อมาคณะสงฆ์ในสมัย สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ พิจารณาเห็นว่า การศึกษานักธรรมก็เป็นประโยชน์แม้แก่ผู้ที่ไม่ใช่ภิกษุสามเณร โดยเฉพาะในหมู่ข้าราชการครู ดังนั้น คณะสงฆ์จึงอนุญาตให้ครูทั้งหญิงและชายเข้าสอบประโยคนักธรรมชั้นตรีในสนามหลวงได้
โดยได้ตั้งหลักสูตรประโยคนักธรรมสำหรับฆราวาส เรียกว่า “ธรรมศึกษาตรี” ซึ่งประกอบด้วยวิชาที่ต้องสอบเช่นเดียวกันกับหลักสูตรนักธรรมชั้นตรีสำหรับภิกษุสามเณร แต่มีการปรับเปลี่ยนเนื้อหาให้เหมาะสม กล่าวคือ:
- วิชาที่สอบเหมือนกัน: เรียงความแก้กระทู้ธรรม, ธรรมวิภาค, พุทธประวัติ
- วิชาที่ยกเว้น: วิชาวินัยบัญญัติ (ของพระภิกษุ)
- วิชาที่ใช้แทน: ใช้เบญจศีลเบญจธรรม และอุโบสถศีลแทน
ธรรมศึกษาตรี เปิดสอบครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๒ ปรากฏว่ามีฆราวาสทั้งชายและหญิงสมัครสอบกันเป็นจำนวนมาก
(อ้างอิง: ประวัติการศึกษาพระพุทธศาสนาในประเทศไทย. หน้า ๑๕๘.)
