แฟ้มธรรม ตอนที่ ๒๒: วัดใจสอบข้ามรุ่น! ประกาศปี ๒๔๕๙ เปิดช่อง “สอบบาลีไปพลาง” ได้ แม้นักธรรมยังไม่ผ่าน (แต่มีข้อแลกเปลี่ยน!)
ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ การสอบบาลีเริ่มเปลี่ยนมาใช้ระบบ “ข้อเขียน” ทั้งหมด ทำให้ประหยัดเวลาสอบลงได้มาก ทางการคณะสงฆ์จึงเปิดโอกาสทองให้ผู้สอบสามารถ “สอบควบ” ได้ คือสอบทั้งนักธรรมและบาลีไปพร้อมๆ กันเลย ไม่ต้องรอให้ผ่านทีละขั้น
แต่ช้าก่อน! สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงวางกฎเหล็กกันคนลักไก่ไว้ดังนี้:
สรุปเงื่อนไข “การสอบไปพลาง” (Provisional Exam):
- ⚡ สำหรับนักเรียนทั่วไป:
- สิทธิ์พิเศษ: ถึงแม้คุณจะยังสอบไม่ผ่าน “นักธรรม” (ประโยคธรรมกั้นอยู่) คุณมีสิทธิ์เข้าห้องสอบ “บาลี” ได้เลย
- ความเสี่ยง (High Risk): ถ้าผลออกมาว่า “สอบตกนักธรรม” ต่อให้คุณทำข้อสอบบาลีได้คะแนนเต็ม… ผลบาลีนั้นจะถือเป็น “โมฆะ” (ตก) ทันที! (ต้องผ่านพื้นฐานก่อน ถึงจะยอมรับผลชั้นสูง)
- ⚠️ สำหรับพระบวชใหม่ (ที่เคยเป็นเณรเปรียญ/เณรนักธรรมมาก่อน):
- เนื่องจากเคยมีความรู้แล้ว เมื่อบวชเป็นพระต้องสอบ “วินัย” ให้ผ่าน
- ถ้าสอบตกวินัย แต่สอบได้บาลี… ผลบาลีนั้น “ยังไม่โมฆะ” แต่จะถูก “แขวน” ไว้ก่อน (รอพินิจ)
- ต้องกลับไปสอบแก้มือวิชาวินัยให้ผ่านก่อน ถึงจะได้รับแต่งตั้งสมณศักดิ์หรือมีสิทธิ์สอบเลื่อนชั้นต่อไปได้
เอกสารต้นฉบับ (The Original Archive)
📜 เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศให้ผู้มีประโยคธรรมกั้นอยู่ เข้าสอบประโยคบาลีไปพลางได้ (ข้อความด้านล่างนี้ เป็นการคัดลอกอักขระวิธีตามต้นฉบับเดิมทุกประการ)
เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศให้ผู้มีประโยคธรรมกั้นอยู่ เข้าสอบประโยคบาลีไปพลางได้
ที่ ๑/๕๙
บัดนี้ การสอบประโยคบาลีใช้เขียนทั้งนั้น เพื่อจะย่นวันให้น้อย จึงเปิดให้สอบประโยคธรรมกับประโยคบาลีพร้อมกันไป อนุญาตให้ผู้มีประโยคธรรมกั้นอยู่ เข้าสอบประโยคบาลีไปพลางได้ ในเมื่อวันสอบประโยคบาลีมาถึงเข้าก่อน แต่ถ้าผู้สอบเป็นนักเรียนสามัญตกประโยคนักธรรมชั้นตรีแล้ว ประโยคบาลีแม้สอบได้ ก็เป็นอันตกด้วย ถ้าผู้สอบเป็นเปรียญหรือนักธรรมมาแต่ครั้งเป็นสามเณรแล้ว อุปสมบทเป็นภิกษุขึ้น เป็นแต่เพียงจะต้องสอบวินัยก่อนเท่านั้น สอบวินัยตก แต่ได้บาลีต้องรอสอบวินัยให้ได้ก่อน จึงจะได้รับตั้งและเข้าสอบเพื่อเลื่อนประโยคได้อีก ฯ
ประกาศไว้ ณ วันที่ ๘ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๕๙ ฯ
(ลงพระนาม) กรม-วชิรญาณวโรรส
อ้างอิง: แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๔ พ.ศ. ๒๔๕๙. หน้า ๔๖๓.
