แฟ้มธรรม ตอนที่ ๒๔: หมดเวลา “สอบหนีทหาร”! สั่งปิดช่องโหว่นักธรรมชั้นต้น ใครขี้เกียจเรียนต่อ…ต้องเริ่มสอบใหม่หมด
หลังจากเปิดสอบนักธรรมในต่างจังหวัดมาได้ 3 ปี สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงสังเกตเห็น “ความผิดปกติ” บางอย่าง… คือหลายจังหวัดมีคนสอบผ่านแค่ “ประโยค ๑” (ครึ่งทาง) แล้วก็หายตัวไป ไม่ยอมมาสอบต่อให้จบชั้นตรี!
สาเหตุที่ทรงจับได้ (Pain Point):
- 😴 ผู้ใหญ่ไม่กระตุ้น: เจ้าคณะจังหวัดบางแห่ง “ไม่ขวนขวาย” เคี่ยวเข็ญลูกศิษย์
- 🪖 สามเณรหัวหมอ: สามเณรจำนวนมากตั้งใจสอบให้ผ่านแค่ “ประโยค ๑” เพื่อเอาใบรับรองไป “ยกเว้นการเกณฑ์ทหาร” พอรอดตัวแล้วก็ทิ้งการเรียนทันที ไม่สอบต่อให้จบ
🔨 คำสั่งด่วน! (Solution): เพื่อแก้ปัญหานี้ จึงทรงออกประกาศ “ดัดนิสัย” ดังนี้:
- ⏳ กฎ 3 ปี: จังหวัดไหนเปิดสนามสอบมาครบ 3 ครั้งแล้ว ถือว่ามีประสบการณ์เพียงพอ ตั้งแต่ครั้งที่ 4 เป็นต้นไป “ห้ามเปิดสอบแค่ประโยค ๑ อีก”
- 📚 บังคับเหมา: ต้องจัดสอบให้ครบ “นักธรรมชั้นตรี” (รวดเดียวจบ) เท่านั้น
- 🚫 บทลงโทษ: ถ้าจังหวัดไหนทำไม่ได้ (ไม่มีคนสอบชั้นตรี) “สั่งปิดสนามสอบทันที” จนกว่าจะหาคนมาสอบได้
- 🔄 คนเก่าที่ค้างท่อ: ใครที่สอบได้ประโยค ๑ ค้างไว้ ถ้าหยุดสอบไปเกิน 2 ปี แล้วจะกลับมาสอบใหม่ “ต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่หมด” (Set Zero) ต้องสอบรวดเดียวให้จบชั้นตรี ไม่มีแต้มบุญเก่าช่วยแล้ว
เอกสารต้นฉบับ (The Original Archive)
📜 เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศเลิกสอบองค์นักธรรมประโยค ๑ ในจังหวัดที่เปิดสนามมาครบ ๓ คราวแล้ว (ข้อความด้านล่างนี้ เป็นการคัดลอกอักขระวิธีตามต้นฉบับเดิมทุกประการ)
เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศเลิกสอบองค์นักธรรมประโยค ๑ ในจังหวัดที่เปิดสนามมาครบ ๓ คราวแล้ว
ที่ ๓/๕๙
ได้สังเกตเห็นในบางจังหวัด ที่เปิดสนามสอบองค์นักธรรมมาสามคราวแล้ว มีผู้เข้าสอบถึงประโยค ๒ น้อยรูปนักหนา ถึงเปิดสอบไม่ได้ เป็นอย่างนี้ เข้าใจว่า เจ้าคณะไม่ขวนขวาย สามเณรสอบประโยค ๑ ได้แล้ว ได้รับยกเว้นจากถูกเกณฑ์เป็นทหาร ก็สิ้นขวนขวายต่อไป สามเณรผู้สอบได้ประโยค ๑ ได้รับยกเว้นนั้น สำหรับจังหวัดแรกเปิดสนามสอบขึ้น แม้อย่างนั้น บางจังหวัดอาจสอบครบชั้นตรีทีเดียวก็มี ตั้งแต่นี้ต่อไป จังหวัดใดเปิดสนามสอบครบ ๓ คราวแล้ว ตั้งแต่คราวที่ ๔ จังหวัดนั้นจงสอบให้ครบชั้นตรีทีเดียว ไม่ยอมให้พักเพียงประโยค ๑ ถ้าสอบขึ้นไปไม่ถึง จักไม่อนุญาตให้เปิดสนาม กว่าจะมีผู้เข้าสอบถึงมีจำนวนพอสมควร ส่วนนักธรรมประโยค ๑ ผู้ยังขึ้นไม่ถึงประโยค ๒ ถ้าหยุดไม่เข้าสอบเพียงคราวหนึ่ง อนุญาตให้เข้าสอบประโยค ๒ ต่อไป ถ้าหยุดมาพ้น ๒ คราวแล้ว จะเข้าสอบ ต้องตั้งต้นใหม่ และต้องสอบครบชั้นตรีทีเดียว ฯ จังหวัดใดเปิดสนามสอบมายังไม่ถึง ๓ คราว แต่อาจจัดให้เข้าชั้นตรีได้ ไม่ต้องพักเพียงประโยค ๑ จังหวัดนั้นจักจัดก่อนกำหนดนั้นก็ได้ จัดว่าเป็นความสามารถ เป็นความเจริญแห่งการเรียนของจังหวัดนั้น ฯ
ประกาศไว้ ณ วันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๕๙ ฯ
(ลงพระนาม) กรม-วชิรญาณวโรรส
อ้างอิง: แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๔ พ.ศ. ๒๔๕๙. หน้า ๔๖๕-๔๖๖.
