แฟ้มธรรม ตอนที่ ๔๐: The Unfinished Masterpiece! เมื่อตำราหลักแต่งไม่จบ คณะสงฆ์จึงต้องยกเครื่อง “นักธรรมเอก” ใหม่ในปี ๒๔๖๕

(สำเนา) ประกาศแก้ไขเพิ่มหลักสูตรนักธรรมชั้นเอก

          หลักสูตรนักธรรมชั้นเอกแผนกธรรม ตามที่ประกาศไว้แล้ว ให้ใช้หนังสือธรรมวิจารณ์ส่วนปรมัตถ กับส่วนสังสารวัฏ ซึ่งเป็นเรื่องยังไม่จบบริบูรณ์ ถ้าสมเด็จพระมหาสมณเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ ก็คงจะทรงรจนาต่อจนจบเพียงพอแก่ภูมินี้ เพื่อบำรุงความรู้ของนักเรียนให้กว้างขวางสมกับชั้น ครั้นสมเด็จพระมหาสมณเจ้าสิ้นพระชนม์แล้ว หมดโอกาสที่จะทรงรจนาต่อไป หนังสือนั้นยังน้อยนัก จำต้องเพิ่มขึ้นอีกตามควร เห็นว่าหนังสือสมถกัมมัฏฐานฉบับที่สมเด็จพระวันรัต ทับ (พุทฺธสิริ) เรียบเรียงไว้ แลวิปัสสนากัมมัฏฐาน ซึ่งจักรวบรวมแลเรียบเรียงขึ้นอีกโดยสังเขป กับหนังสือมหาสติปัฏฐานสูตรแลคิริมานนทสูตร ฉบับที่พระสาสนโสภณ (ญาณวร) แปล ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญในพระพุทธศาสนา เป็นเรื่องเกี่ยวโยงถึงกันในทางกระแสธรรม ผนวกเข้าเป็นประเภทเดียวกันได้ เมื่อนักเรียนศึกษาเข้าใจทั่วถึงแล้ว ความรู้ย่อมเจริญขึ้นมีประโยชน์อันยิ่งใหญ่ไพศาลมาก ฯ

          อนึ่ง แผนกตำนานส่วนที่แล้วมา ให้ใช้หนังสือพุทธสมัยเล่ม ๒ ปริจเฉทที่ ๔ ที่ ๕ แลที่ ๖ ในธรรมสมบัติหมวดที่ ๓ เพื่อทดลองดูนั้น ปรากฏว่าไม่สะดวกแลไม่เหมาะแก่การที่จะบำรุงความรู้สายนี้ของนักเรียน เพราะพระสูตรตรง ๆ ในหนังสือนั้น ว่าด้วยธรรมมากกว่าที่จะเล่าตำนาน ในการถามปัญหามุ่งเฉพาะตำนานหาข้อได้ยาก โดยมากต้องอิงธรรม ในหลักสูตรของนักธรรมตรี และนักธรรมโทแผนกนี้ ใช้ตำนานล้วน ๆ สืบเนื่องกันดี ชั้นนี้ก็ควรจะให้เป็นสายเดียวกัน เมื่อว่าถึงตำนานที่เกี่ยวกับเป็นพุทธประวัติ อนุพุทธประวัติ แลธรรมวงศ์ ที่ควรศึกษาสนใจ มีอยู่พร้อมแล้วใน ๒ ชั้นนั้น ครั้นจะเก็บเรื่องมาเรียบเรียงเพิ่มขึ้นอีก ต้องรวบรวมจาก คัมภีร์อรรถกถาซึ่งฟังได้ยาก ทั้งจะทำให้นักเรียนลำบากในการอบรมวิชาความรู้ หลายอย่างที่เกินจำเป็นไป เท่าที่มีอยู่ก็เป็นการเพียงพอแล้ว ถ้าได้รวมหนังสือแสดงตำนานต่าง ๆ ของ ๒ ชั้นนั้น ให้เป็นหลักสูตรของชั้นนี้ คงจะไม่ทำให้นักเรียนท้อใจในการต้องจดจำ เพราะเคยได้ศึกษามาก่อนเป็นแต่กลับซักซ้อมซ้ำให้แม่นยำชำนาญขึ้นอีก ฯ

          เพราะฉะนั้นในศกต่อไป หลักสูตรนักธรรมชั้นเอกแผนกธรรมให้ใช้หนังสือ ๓ อย่าง คือ ๑ ธรรมวิจารณ์ส่วนปรมัตถแลส่วนสังสารวัฏ ๒ สมถกัมมัฏฐานแลวิปัสสนากัมมัฏฐาน ๓ มหาสติปัฏฐานสูตรแลคิริมานนทสูตรแปล แผนกตำนานให้ใช้หนังสือเหล่านี้ คือ ๑ พุทธประวัติ เล่ม ๑ เล่ม ๓, ๒ ปฐมสมโพธิ ฉบับที่สมเด็จพระสังฆราช (ปุสฺสเทว) ทรงนิพนธ์ ๓ พุทธานุพุทธประวัติ ๔ อนุพุทธประวัติ ๕ สังคีติกถา ฉบับที่สมเด็จพระสังฆราชพระองค์นั้นทรงรจนาไว้ ส่วนในแผนกอื่น ๆ นอกจากนี้ คงไว้ตามประกาศเดิมทุกประการ ฯ

          ประกาศแต่วันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๕ ฯ

(ลงพระนาม) กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์

(แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๑๐ พ.ศ. ๒๔๖๕. หน้า ๕๘๙.)