แฟ้มธรรม ตอนที่ ๔๑: แก้ปัญหา “งานกร่อย” เหตุผลเบื้องหลังการสลับวันสอบนักธรรม (ประกาศปี ๒๔๖๘)

“เดิมที่มีนักเรียนเข้าสอบนักธรรมยังไม่มาก ลำดับหลักสูตรที่ออกสอบจัดกระทู้ธรรมไว้ต้น และถัดจากนั้นจึงถึงธรรมวิภาค พุทธประวัติ วินัยบัญญัติ ตามลำดับกันเป็นไปเรียบร้อยควรแก่ประโยชน์สืบมา

ครั้นการศึกษาเจริญแพร่หลาย ขยายสนามตั้งตามจังหวัดต่าง ๆ ทั่วพระราชอาณาจักร มีนักเรียนเข้าสอบปีละมาก ๆ … ทายก ทายิกา พากัน ช่วยขวนขวายทำกิจเกื้อกูลมีจำนวนเป็นอันมาก ทั้งประชาชนผู้พอใจทราบการนี้ก็ไม่น้อย บางแห่งมีจำนวนรวม ๑๐๐๐ คนเศษ เป็นการครึกครื้นชวนให้เกิดความนิยมสะดวกในโอกาสมุ่งเผยแผ่พระพุทธศาสนา

แต่ถ้ามีนักเรียนเข้าสอบมาก ที่เร่งตรวจให้เสร็จทันวันสุดท้าย กว่าจะเรียบร้อยก็ดึก พ้นเวลานิยมอยากทราบของคนทั้งหลายเสีย ไม่รวบรัดทันท่วงที จะนัดเลื่อนวันประกาศการได้ตกในวันต่อไป เป็นเหตุให้จางความพอใจของผู้ต้องการทราบ คงมีผู้มาดูมาฟังน้อย ทำให้กร่อยลง เมื่อเช่นนั้นโอกาสที่จะชี้แจงผลแห่งการสอบก็แคบ

หากเปลี่ยนประโยคกระทู้ธรรมไว้ในวันสุดท้าย การตรวจเร็วขึ้น เพราะแผนกนี้มีจำกัดใบตอบอย่างมาก ไม่เกิน ๔ หน้ากระดาษฟุลสแก๊ป จักสามารถให้เสร็จตลอดถึงชี้แจงผลแห่งการสอบทันประสงค์ในวันนั้นให้ทราบทั่วถึงในชุมนุมนั้นได้ โอกาสไม่ล่วงเลยเสีย ฯ

เพราะฉะนั้นเพื่อให้กิจทั้งปวงเป็นไปโดยเรียบร้อย ควรแก่กาลสมัย ให้แม่กองสนามทั้งหลาย เริ่มแต่ศกนี้เป็นต้นทั้งในสนามหลวง ทั้งในสนามสาขา สนามมณฑล และสนามจังหวัด จัดลำดับประโยคนักธรรมตรี นักธรรมโท นักธรรมเอก ที่จะออกสอบดังนี้ วันต้นแผนกธรรม วันที่ ๒ แผนกตำนาน วันที่ ๓ แผนกวินัย วันที่ ๔ แผนกเรียงความ ฯ“

ประกาศแต่วันที่ ๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๘ (ลงพระนาม) กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์

(อ้างอิง: แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๑๓ พ.ศ. ๒๔๖๘. หน้า ๔๔๑.)