พระไตรปิฎกศึกษา ตอนที่ ๑๒ มหาลิสูตร: เมื่อ ‘อิทธิปาฏิหาริย์’ มิใช่ปลายทางแห่งการหลุดพ้น (บทวิเคราะห์วิชชาและจรณะ)
ในแวดวงการศึกษาพระพุทธศาสนา มักมีคำถามที่น่าสนใจเกี่ยวกับขอบเขตและเป้าหมายของการปฏิบัติสมาธิว่า แท้จริงแล้ว “สมาธิมีไว้ทำไม?” มหาลิสูตร (Mahali Sutta) เป็นหนึ่งในพระสูตรสำคัญที่ให้คำตอบเรื่องนี้ได้อย่างชัดเจน โดยชี้ให้เห็นเส้นแบ่งระหว่าง “ความสามารถพิเศษเหนือธรรมชาติ” (Psychic Powers) กับ “ความบริสุทธิ์หลุดพ้น” (Liberation) ว่าเป็นคนละเรื่องกัน และนิยามของมนุษย์ที่สมบูรณ์แบบในทางพุทธศาสนานั้น อยู่เหนือกว่าการเห็นผีหรือได้ยินเสียงทิพย์
๑. ปฐมบท ณ นครเวสาลี: ข้อกังขาเรื่องรูปทิพย์และเสียงทิพย์
เหตุการณ์ในพระสูตรนี้เกิดขึ้น ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้เมืองเวสาลี สถานที่ซึ่งแวดล้อมด้วยธรรมชาติอันรื่นรมย์ เจ้าลิจฉวีพระนามว่า “มหาลิ” (หรือโอฏฐัทธะ) ได้เข้าเฝ้าพระพุทธองค์เพื่อทูลถามถึงข้อเท็จจริงเกี่ยวกับ “สุนักขัตตลิจฉวีบุตร” อดีตพระอุปัฏฐากผู้ลาสิกขาไปแล้ว
ประเด็นปัญหาอยู่ที่ว่า สุนักขัตตะอ้างว่าตนสามารถเห็น “รูปทิพย์” ที่สวยงามน่ารื่นรมย์ได้ แต่กลับไม่สามารถได้ยิน “เสียงทิพย์” ได้เลย มหาลิจึงเกิดความสงสัยว่า เสียงทิพย์นั้นมีอยู่จริงหรือไม่ หรือเป็นเพียงอุปทาน
๒. พุทธคำตอบ: เรื่องของสมาธิและการกำหนดจิต
พระพุทธเจ้าทรงยืนยันว่า เสียงทิพย์นั้นมีอยู่จริง มิใช่ความว่างเปล่า แต่สาเหตุที่สุนักขัตตะไม่สามารถได้ยินเสียงทิพย์ได้นั้น เกิดจากข้อจำกัดในการเจริญสมาธิของเจ้าตัว กล่าวคือ
- การเจริญสมาธิส่วนเดียว (One-sided Concentration): สุนักขัตตะมุ่งเน้นการอบรมจิตเพื่อการ “เห็นรูป” (ทิพยจักษุ) เพียงอย่างเดียว จึงทำให้เห็นเพียงรูปแต่ไม่ได้ยินเสียง
- หลักการของเหตุปัจจัย: หากผู้ปฏิบัติอบรมจิตเพื่อฟังเสียงเพียงอย่างเดียว ก็จะได้ยินแต่เสียงแต่ไม่เห็นรูป แต่หากอบรมจิตทั้งสองส่วน ย่อมสามารถรับรู้ได้ทั้งรูปทิพย์และเสียงทิพย์
คำตอบนี้สะท้อนให้เห็นว่า ความสามารถเหล่านี้เป็นเพียงผลลัพธ์ของกระบวนการฝึกจิตทางเทคนิค (Mental Training) ซึ่งขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัยและการกำหนดเป้าหมายของจิต
๓. การรื้อถอนมายาคติ: อิทธิฤทธิ์ไม่ใช่เป้าหมายของการพรหมจรรย์
จุดเปลี่ยนสำคัญของบทสนทนาเกิดขึ้นเมื่อมหาลิเข้าใจผิดว่า การได้มาซึ่งตาทิพย์และหูทิพย์นี้ คือเป้าหมายสูงสุดของการบวชในพระพุทธศาสนา พระพุทธองค์จึงตรัสแย้งทันทีว่า:
“ดูก่อนมหาลิ ภิกษุทั้งหลายจะประพฤติพรหมจรรย์ในเรา เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งสมาธิภาวนาเหล่านี้ หามิได้เลย”
พระองค์ทรงชี้ให้เห็นว่า ยังมี “ธรรมที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่า” ซึ่งเป็นเป้าหมายที่แท้จริงของการประพฤติพรหมจรรย์ นั่นคือการบรรลุ อริยผล ๔ เป็นพระอริยบุคคล ได้แก่
- โสดาบัน: ผู้เข้าถึงกระแสธรรม ตัดสังโยชน์ ๓ (สักกายทิฏฐิ, วิจิกิจฉา, สีลัพพตปรามาส) มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา
- สกทาคามี: ผู้ทำราคะ โทสะ และโมหะ ให้เบาบางลง จะกลับมาเกิดอีกเพียงครั้งเดียว
- อนาคามี: ผู้ตัดสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการได้เด็ดขาด จะปรินิพพานในพรหมโลก
- พระอรหันต์: ผู้สิ้นอาสวกิเลสโดยสิ้นเชิง บรรลุเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติ
๔. มรรคมีองค์ ๘: วิถีทางสู่ความสมบูรณ์แบบ
เมื่อเป้าหมายไม่ใช่ฤทธิ์เดช แต่คือความบริสุทธิ์ของจิต พระพุทธองค์จึงทรงแสดง “อริยมรรคมีองค์ ๘” (The Noble Eightfold Path) เป็นแนวทางปฏิบัติเพื่อให้ถึงเป้าหมายนั้น ประกอบด้วย สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) จนถึง สัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่นชอบ) นี่คือกระบวนการพัฒนาตนเองอย่างเป็นระบบเพื่อให้เข้าถึงสัจธรรม
๕. บทสรุปเรื่องชีวะกับสรีระ: ปัญญาที่เหนือกว่าสมมติบัญญัติ
ในช่วงท้าย พระพุทธเจ้าทรงยกประเด็นปรัชญาที่ถกเถียงกันมากในยุคนั้น คือ “ชีวะ (ชีวิต/จิต) กับ สรีระ (ร่างกาย) เป็นสิ่งเดียวกันหรือคนละสิ่ง” พระองค์มิได้ทรงตอบด้วยตรรกะทางความคิด แต่ทรงตอบด้วยสภาวธรรม
พระองค์ตรัสว่า ผู้ที่บำเพ็ญเพียรจนจิตตั้งมั่นในฌานสมาบัติ (ฌาน ๑-๔) และเกิดปัญญาญาณจนรู้แจ้งเห็นจริง ย่อมก้าวข้ามคำถามเหล่านี้ไปได้ เพราะเมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมไม่ยึดติดในสมมติว่าสิ่งนี้คือชีวะหรือสิ่งนี้คือสรีระ
บทสรุป: วิชชาและจรณะที่แท้จริง
มหาลิสูตรได้วางรากฐานทางความคิดให้แก่ชาวพุทธยุคใหม่ได้ตระหนักว่า “คนสมบูรณ์แบบ” หรือผู้ทรงคุณวิเศษในทางพุทธศาสนา ไม่ใช่ผู้วิเศษที่เหาะเหินเดินอากาศหรือติดต่อกับวิญญาณได้ แต่คือผู้ที่สมบูรณ์ด้วย “วิชชา” (ความรู้แจ้งในอริยสัจ) และ “จรณะ” (ความประพฤติที่งดงาม)
การปฏิบัติสมาธิที่แท้จริง จึงมิใช่การแสวงหาความตื่นเต้นจากปรากฏการณ์ทางจิต แต่เป็นการขัดเกลาตนเองเพื่ออิสรภาพจากความทุกข์อย่างถาวร ดังที่พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำว่า ความบริสุทธิ์หลุดพ้นนั้น ยิ่งใหญ่และประณีตกว่าอิทธิปาฏิหาริย์ใดๆ
