ปริศนา “ครูชาวสกอต” และ “แว่นอังกฤษ”: เบื้องหลังอัจฉริยภาพทางภาษาของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
หน้าต่างบานแรกสู่โลกกว้าง: ปริศนาครูชาวสกอต และมรดก “แว่นอังกฤษ”
ในยุคสมัยที่สยามประเทศกำลังเปิดรับอารยธรรมตะวันตกเพื่อการปฏิรูปครั้งใหญ่ “ภาษาอังกฤษ” ไม่ใช่เพียงแค่ทักษะสื่อสาร แต่คือกุญแจสำคัญในการเข้าถึงวิทยาการระดับสากล หนึ่งในปัญญาชนสยามที่ทรงใช้กุศโลบายนี้ได้อย่างโดดเด่นที่สุดคือ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทว่าหลายท่านอาจยังไม่ทราบว่า ใครคือผู้วางรากฐาน “พหุภาษา” ให้แก่พระองค์ตั้งแต่ครั้งยังทรงพระเยาว์
๑. ปริศนาครูชาวสกอต: ผู้วางรากฐานศตวรรษที่ ๑๙
ร่องรอยจากเอกสารประวัติศาสตร์ระบุว่า เมื่อครั้งสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงมีพระชนมายุเพียง ๑๔ ปี พระองค์ทรงเริ่มศึกษาภาษาอังกฤษอย่างจริงจังกับ “ครูชาวสกอต” (ซึ่งแม้ในเอกสารบางฉบับจะไม่ปรากฏนามชัดเจน) ทว่าอิทธิพลของการสอนนั้นทรงพลังยิ่ง
พระองค์ทรงมุ่งมั่นศึกษาทั้งการอ่าน การเขียน และการพูด จนสามารถสื่อสารได้อย่างแตกฉานในระดับปราชญ์ การได้รับ “สำเนียงและตรรกะ” จากชาวสกอตแลนด์ ซึ่งขึ้นชื่อเรื่องระบบการศึกษาที่เข้มงวดในยุคนั้น กลายเป็นฐานรากสำคัญที่ทำให้พระองค์ทรงสามารถศึกษาค้นคว้าคัมภีร์ต่างประเทศและรวบรวมวิทยาการตะวันตกมาประยุกต์ใช้กับพุทธศาสตร์ได้อย่างลงตัว
๒. “แว่นอังกฤษ” (Wan Angkrit): ตำราที่สะท้อนวิสัยทัศน์ปราชญ์ไทย
ความมหัศจรรย์ไม่ได้หยุดอยู่แค่การที่พระองค์ทรง “เรียนรู้” แต่ทรงนำความรู้ที่ได้รับมา “ถ่ายทอด” อย่างเป็นระบบ พระองค์ทรงนิพนธ์ตำราเรียนภาษาอังกฤษขึ้นด้วยพระองค์เองในชื่อว่า “แว่นอังกฤษ” (Wan Angkrit) ตำราเล่มนี้มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์อย่างยิ่ง
- เป็นตำราเรียนภาษาอังกฤษเล่มแรกๆ ที่นิพนธ์โดยคนไทยเมื่อกว่า ๑๐๐ ปีมาแล้ว
- เป็นหลักสูตรสมัยใหม่ ที่ใช้สำหรับการเรียนการสอนนักเรียนในมหามกุฏราชวิทยาลัย (มหาวิทยาลัยสงฆ์แห่งแรกของไทย)
- ชื่อ “แว่นอังกฤษ” มีนัยหมายถึงกระจกที่ส่องให้เห็นความเข้าใจในภาษาอังกฤษได้อย่างชัดเจน สะท้อนถึงความประสงค์ของพระองค์ที่ต้องการให้เยาวชนและพระภิกษุสามเณรมีดวงตาที่เห็นโลกกว้าง
ภาษาคือเครื่องมือปฏิรูป
อัจฉริยภาพทางภาษาของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส มิได้มีไว้เพื่อการอวดอ้างสถานะปัญญาชน แต่ทรงใช้มันเป็น “เครื่องมือ” ในการรักษาเอกราชและพัฒนาสยามประเทศ
การที่พระองค์ทรงกล้าที่จะแต่งตำราภาษาต่างประเทศด้วยพระองค์เองในยุคที่ตำราส่วนใหญ่ยังต้องพึ่งพาต้นฉบับจากตะวันตก แสดงให้เห็นถึงความเชื่อมั่นในศักยภาพของคนไทย และความเป็น “รัฐบุรุษทางปัญญา” ที่มองเห็นการณ์ไกลว่า หากคนไทยเข้าใจ “แว่นอังกฤษ” ใบนี้ เราจะมองเห็นอนาคตของชาติได้ไกลกว่าเดิม
เรียบเรียงข้อมูลจาก: หนังสือการพัฒนาสยามประเทศ (ที่ระลึกงานฉลองพระเกียรติคุณ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส)
