“แว่นอังกฤษ”: หน้าต่างทางปัญญาและนวัตกรรมการศึกษาของปราชญ์สยาม
“แว่นอังกฤษ”: หน้าต่างทางปัญญาและนวัตกรรมการศึกษาของปราชญ์สยาม
ในยุคที่สยามประเทศกำลังก้าวข้ามผ่านจารีตเดิมเพื่อเข้าสู่ความเป็นอารยะ ภาษาอังกฤษไม่ได้เป็นเพียง “ภาษาที่สอง” แต่คือเครื่องมือสื่อสารกับอำนาจและวิทยาการของโลกใหม่ ท่ามกลางกระแสการปฏิรูปนั้น ตำรา “แว่นอังกฤษ” (Wan Angkrit) ได้อุบัติขึ้นในฐานะนวัตกรรมทางปัญญาที่ส่องสว่างให้กับวงการศึกษาไทย โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ดูเหมือนจะอนุรักษนิยมที่สุดอย่าง “สังฆมณฑล”
ตำราเล่มนี้มีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์และประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจใน ๓ มิติหลัก ดังนี้ครับ
๑. การประกาศเอกราชทางวิชาการ: ตำราไทยโดยคนไทย
ความโดดเด่นประการแรกคือ ตำรา “แว่นอังกฤษ” นับเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญที่แสดงถึงอัจฉริยภาพของคนไทยในยุคบุกเบิกการศึกษาแผนใหม่ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงเริ่มนิพนธ์ขึ้นในช่วงปี พ.ศ. ๒๔๓๙ ท่ามกลางยุคสมัยที่ตำราเรียนภาษามักถูกผูกขาดโดยครูชาวต่างชาติหรือมิชชันนารี
การที่คนไทยลุกขึ้นมาแต่งตำราภาษาต่างประเทศที่มีความซับซ้อนด้วยตนเอง ไม่เพียงแต่แสดงถึงความแตกฉานทางภาษาของพระองค์เท่านั้น แต่ยังเป็นการปรับเปลี่ยนวิธีการสอนให้เข้ากับบริบทและวิธีคิดของคนไทยในเวลานั้นอย่างเป็นระบบ
๒. สะพานเชื่อมพุทธจักรสู่สากล: เมื่อผ้ากาสาวพัสตร์ก้าวทันโลก
พระวิสัยทัศน์ของพระองค์ผ่านตำราเล่มนี้ สะท้อนผ่านการนำไปใช้ใน มหามกุฏราชวิทยาลัย สถานศึกษาพระปริยัติธรรมรูปแบบใหม่ที่พระองค์ทรงสถาปนาขึ้น
ในอดีต การศึกษาของพระสงฆ์อาจจำกัดอยู่เพียงภาษาบาลีและสันสกฤตเพื่อการตีความคัมภีร์ แต่ “แว่นอังกฤษ” ได้ทำหน้าที่เป็นเครื่องมือยกระดับภิกษุสามเณรให้มีความรู้รอบตัวทัดเทียมอารยชน ทรงส่งเสริมให้ศิษย์มี “ดวงตาที่เห็นโลก” ผ่านภาษาที่เป็นภาษาสากลในปัจจุบัน ซึ่งถือเป็นการปฏิรูปการศึกษาของสงฆ์ที่ล้ำสมัยและกล้าหาญยิ่งในศตวรรษที่แล้ว
๓. รากฐานแห่งการ “สังเคราะห์” องค์ความรู้โลก
ความลับหนึ่งที่ทำให้สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงสามารถนิพนธ์ตำราและหลักสูตรต่างๆ ได้อย่างมากมายและครอบคลุมหลายศาสตร์ คือการที่พระองค์ทรงใช้ภาษาอังกฤษเป็น “กุญแจ” เปิดเข้าสู่คลังความรู้ระดับโลก พระองค์เคยมีพระดำรัสกับศิษย์ว่าที่ทรงแต่งตำราได้มากนั้น ส่วนหนึ่งเป็นเพราะทรงอาศัยตำราต่างประเทศเป็นฐานในการศึกษา
ตำรา “แว่นอังกฤษ” จึงเป็นทั้งผลผลิตของความรู้และเป็นต้นทางที่ทำให้พระองค์ทรงสามารถสร้างสรรค์หลักสูตรวิชาการอื่นๆ ของไทยต่อมาได้อย่างมั่นคง
๔.แว่นที่ไม่ได้ส่องเพียงตัวอักษร
กล่าวโดยสรุป ตำรา “แว่นอังกฤษ” จึงมิใช่เพียงหนังสือสอนไวยากรณ์หรือคำศัพท์ทั่วไป แต่มันคือสัญลักษณ์ของ “การเปิดโลกทัศน์” ที่ทรงพลังที่สุดชิ้นหนึ่งในประวัติศาสตร์ไทย มันคือหลักฐานการก้าวข้ามกำแพงวัฒนธรรม เพื่อนำเอาวิทยาการสมัยใหม่เข้ามาพัฒนาคน พัฒนาสงฆ์ และพัฒนาชาติ อย่างสมดุลและสง่างาม
ตำราเล่มนี้บอกเราว่า เมื่อร้อยกว่าปีก่อน ปราชญ์ของไทยเราไม่ได้เพียงแค่รับอารยธรรมเข้ามา แต่เราเรียนรู้ที่จะ “เข้าใจ” และ “ถ่ายทอด” มันด้วยวิถีของเราเองอย่างน่าภาคภูมิใจครับ
