บัตรประจำตัวพระสงฆ์: ที่มาของ “หนังสือสุทธิ” นวัตกรรมจัดระเบียบสังคมสงฆ์ให้บริสุทธิ์
หากย้อนเวลากลับไปในสยามประเทศยุคก่อนกาล การจะพิสูจน์ทราบสถานะของ “พระภิกษุสงฆ์” รูปหนึ่งที่เดินทางจาริกมาจากต่างถิ่นว่าเป็นพระจริงหรือพระปลอม เป็นผู้บริสุทธิ์หรือผู้ต้องหาหนีคดีมาบวชนั้น เป็นเรื่องที่ยากเย็นแสนเข็ญ ยุคนั้นยังไม่มีระบบทะเบียนประวัติออนไลน์ ไม่มีบัตรประชาชน และไม่มีเอกสารยืนยันตัวตนที่ชัดเจน ความคลุมเครือนี้นับเป็นช่องโหว่ขนาดใหญ่ที่สั่นคลอนความมั่นคงของสถาบันสงฆ์
วิกฤตศรัทธา: เมื่อผ้าเหลืองไร้เครื่องยืนยัน
ในอดีต การขาดระบบตรวจสอบทําให้เกิดปัญหา “อลัชชี” หรือผู้แอบอ้างผ้าเหลืองเพื่อหากิน รวมถึงพระเร่ร่อนที่ไม่มีสังกัดที่แน่นอน ปัญหาเหล่านี้เปรียบเสมือนสนิมเนื้อในที่กัดกร่อนศรัทธาของพุทธศาสนิกชน จนกระทั่ง สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงก้าวเข้ามาแก้ไขปัญหานี้ด้วยวิสัยทัศน์ของนักปกครองผู้มองการณ์ไกล
กำเนิด “พาสปอร์ต” แห่งรสพระธรรม
ด้วยพระปรีชาญาณ พระองค์ทรงริเริ่มวางระเบียบครั้งประวัติศาสตร์ โดยทรงกําหนดให้มีเอกสารสําคัญชิ้นหนึ่งที่เรียกว่า “หนังสือสุทธิ”
คําว่า “สุทธิ” แปลว่า ความบริสุทธิ์ หนังสือเล่มนี้จึงมิใช่เพียงสมุดจดบันทึกธรรมดา แต่เปรียบเสมือน “บัตรประจำตัวพระ” ที่ทรงอานุภาพ เป็นเครื่องการันตีความบริสุทธิ์ของสมณะ พระองค์ทรงวางระเบียบให้ภิกษุสามเณรทุกรูปต้องมีหนังสือสุทธิ เพื่อใช้เป็นหลักฐานยืนยันตัวตนใน ๓ ประเด็นสําคัญ คือ
1. ยืนยันสถานะ: ว่าเป็นภิกษุสามเณรที่ได้รับการอุปสมบทอย่างถูกต้องตามพระวินัย
2. ยืนยันสังกัด: ระบุชัดเจนว่าสังกัดวัดใด ใครเป็นเจ้าอาวาสผู้ปกครอง
3. ยืนยันต้นกำเนิด: ระบุว่าใครเป็นพระอุปัชฌาย์อาจารย์ผู้ให้การบวช เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับไปถึงต้นตอได้หากเกิดปัญหา
มรดกแห่งการจัดระเบียบที่ยั่งยืน
การถือกำเนิดของ “หนังสือสุทธิ” เปรียบเสมือนการสร้างกําแพงแก้วที่มองไม่เห็น เพื่อคัดกรองบุคคลเข้าสู่ศาสนจักร พระดํารินี้ได้กลายเป็นรากฐานสําคัญที่ทําให้คณะสงฆ์ไทยมีระบบทะเบียนประวัติที่รัดกุม เป็นเครื่องมือป้องกันการปลอมบวชและการเร่ร่อนอย่างไร้จุดหมาย
จากพระดําริริเริ่มในวันนั้น ได้รับการพัฒนาต่อเนื่องจนกลายเป็น “หนังสือสุทธิ” เล่มเล็กสีน้ำเงิน (สำหรับพระมหานิกาย) หรือสีส้ม (สำหรับพระธรรมยุต) ที่พระภิกษุสามเณรไทยทุกรูปต้องพกติดตัวในปัจจุบัน เป็นมรดกทางปัญญาของสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ที่ช่วยธํารงความบริสุทธิ์ของพระพุทธศาสนาสืบมาจนถึงทุกวันนี้ (ปัจจุบัน เป็นเล่มสีเหลือง)
เรียบเรียงข้อมูลจากหนังสือ: การพัฒนาสยามประเทศ (ที่ระลึกงานฉลองพระเกียรติคุณ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส)
