คลื่นศรัทธาสองแสน: จารึกประวัติศาสตร์ยุคทองและการขยายตัวของศาสนทายาท พ.ศ. ๒๕๑๘
ท่ามกลางลมหนาวที่พัดผ่านยอดเจดีย์และศาลาการเปรียญทั่วพระราชอาณาจักรในช่วงปลายปีพุทธศักราช ๒๕๑๘ บรรยากาศภายในวัดวาอารามต่าง ๆ ดูคึกคักและเปี่ยมไปด้วยพลังแห่งการเรียนรู้มากกว่ายุคสมัยใด เสียงพลิกหน้ากระดาษสอบของเหล่าภิกษุสามเณรและคฤหัสถ์นับแสนราย ดังกังวานเป็นพยานถึงความรุ่งเรืองของการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกธรรมที่เดินทางมาถึงจุดพีคที่สุดยุคหนึ่งในประวัติศาสตร์คณะสงฆ์ไทย บทความนี้จะพาท่านย้อนเวลากลับไปวิเคราะห์ปรากฏการณ์ “ศาสนทายาทสองแสนรูป” ที่สะท้อนถึงปึกแผ่นและความตื่นตัวทางปัญญาธรรมในปี ๒๕๑๘ อย่างชัดเจน
ทะเลสีกาสาวพัสตร์—เมื่อยอดผู้สมัครทะลุหลักสองแสน
จินตนาการถึงภาพสนามสอบกว่าแปดร้อยแห่งทั่วประเทศ ที่คลาคล่ำไปด้วยผู้สมัครสอบรวมทั้งสิ้นถึง ๒๐๕,๘๗๗ คน ในปี พ.ศ. ๒๕๑๘ ตัวเลขนี้มิใช่เพียงสถิติบนแผ่นกระดาษ แต่คือภาพสะท้อนของความเชื่อมั่นที่ประชาชนและคณะสงฆ์มีต่อระบบการศึกษาทางธรรม หากมองย้อนกลับไปเพียงไม่กี่ปี จะพบว่าจำนวนผู้เข้าสอบขยับสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยในปี ๒๕๑๓ มีผู้สมัครรวม ๒๐๐,๕๖๓ คน และขยับขึ้นเป็น ๒๐๖,๒๐๕ คน ในปี ๒๕๑๗
การที่ยอดผู้เข้าสอบทรงตัวอยู่ในระดับ “สองแสนราย” ติดต่อกันหลายปีเช่นนี้ ยืนยันว่าในช่วงทศวรรษ ๒๕๑๐ คือช่วงเวลาที่การศึกษาแผนกธรรมได้รับความนิยมสูงสุด โดยเฉพาะในส่วนภูมิภาคที่มีพระภิกษุสามเณรเข้าสอบนักธรรมชั้นตรี-โท-เอก อย่างหนาแน่น เพื่อรับมรดกทางปัญญามาสืบอายุพระพุทธศาสนา
การเติบโตของ ‘ธรรมศึกษา’—ปัญญาธรรมที่ข้ามพ้นรั้ววัด
ความน่าสนใจของสถิติในปี ๒๕๑๘ มิได้หยุดอยู่เพียงแค่จำนวนพระสงฆ์ แต่คือการขยายตัวอย่างมีนัยสำคัญของกลุ่ม “ธรรมศึกษา” หรือคฤหัสถ์ชายหญิง จากเดิมในปี ๒๕๑๓ ที่มีผู้สอบธรรมศึกษาเพียง ๒๗,๑๐๙ คน ได้ขยับเพิ่มขึ้นเป็น ๓๘,๓๙๔ คน ในปี ๒๕๑๗ แสดงให้เห็นว่าชาวพุทธในยุคนั้นมิได้พอใจเพียงการทำบุญตักบาตร แต่มีความปรารถนาจะเข้าถึงหลักธรรมอย่างลึกซึ้งผ่านกระบวนการสอบสนามหลวง
ภาพของข้าราชการ พ่อค้า และประชาชนที่นั่งสอบเคียงข้างพระภิกษุในศาลาการเปรียญ กลายเป็นสัญลักษณ์ของการสร้าง “พลเมืองธรรม” ที่เข้มแข็ง สถิตินี้ยังสะท้อนถึงบทบาทของเจ้าคณะจังหวัดและผู้ว่าราชการจังหวัดที่ร่วมมือกันชักชวนมหาชนให้เห็นความสำคัญของการศึกษานักธรรมและธรรมศึกษา เพื่อเป็นเกราะป้องกันภัยจากมิจฉาทิฏฐิที่กำลังเริ่มแผ่ขยายเข้ามาในสังคมยุคนั้น
โลจิสติกส์แห่งศรัทธา—ภารกิจรวมใบตอบ ณ วัดสามพระยา
เมื่อการสอบเสร็จสิ้นลงในวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๓๘ (สำหรับปีนั้น) ภารกิจที่ยิ่งใหญ่กว่าคือการรวบรวมใบตอบนับแสนฉบับจากทุกสารทิศมุ่งหน้าสู่พระนคร โดยมีกำหนดการตรวจใบตอบชั้นโทและเอก ณ ศาลาอบรมสงฆ์ วัดสามพระยา ในช่วงต้นเดือนมกราคมของปีถัดไป
ภาพรถยนต์และขบวนรถไฟที่บรรทุกหีบข้อสอบที่ปิดผนึกอย่างมิดชิด เดินทางผ่านเส้นทางคมนาคมในยุคนั้น คือบทพิสูจน์ถึงความอุตสาหะของคณะสงฆ์และส่วนราชการ คณะกรรมการตรวจสนามหลวงต้องเตรียมพร้อมรับมือกับกองใบตอบมหาศาล เพื่อให้การวัดผลปัญญาธรรมของศาสนทายาทสองแสนรูปเป็นไปอย่างเที่ยงธรรมตามมาตรฐาน “๒ กรรมการ ๒ รูปตรวจซ้ำ” เพื่อรักษาคุณภาพของทองเนื้อแท้แห่งกองทัพธรรม
บทสรุป: มรดกจากยุคสองแสนสู่ปัจจุบัน
วิเคราะห์สถิติ พ.ศ. ๒๕๑๘ พบว่าความสำเร็จของการขยายตัวของการศึกษาสงฆ์เกิดจากปัจจัย ๓ ประการ คือ ความตื่นตัวของศาสนทายาท, การสนับสนุนจากภาครัฐและเอกชน, และระบบการสอบที่เป็นมาตรฐานสากล แม้ในเวลาต่อมาจำนวนผู้เข้าสอบอาจมีการผันแปรไปบ้าง เช่น ในปี ๒๕๑๙ ที่ลดลงเล็กน้อยมาอยู่ที่ ๒๐๐,๘๕๘ คน ก่อนจะพุ่งขึ้นอีกครั้งถึง ๒๑๙,๘๑๓ คน ในปี ๒๕๒๐
แต่ยอดผู้สอบในระดับสองแสนรายช่วงปี ๒๕๑๘ ยังคงเป็นเครื่องเตือนใจถึงยุคสมัยที่คนไทยมีความใกล้ชิดกับพระธรรมวินัยอย่างที่สุด การศึกษาพระปริยัติธรรมในพุทธศักราช ๒๕๑๘ จึงเปรียบเสมือน “รากแก้ว” ที่หยั่งลึกลงในแผ่นดิน ช่วยให้ต้นไม้แห่งพระพุทธศาสนายังคงยืนต้นอย่างมั่นคงท่ามกลางพายุแห่งความเปลี่ยนแปลงมาจนถึงปัจจุบัน
