ปรัชญาการศึกษาคณะสงฆ์ไทย: วิสัยทัศน์ว่าด้วยความสุจริตและมาตรฐานจริยธรรมในการสอบธรรมสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๒๙
พุทธศักราช ๒๕๒๙ ถือเป็นหมุดหมายสำคัญทางประวัติศาสตร์การศึกษาของคณะสงฆ์ไทย ด้วยสถิติผู้เข้าสอบธรรมสนามหลวงที่สูงถึง ๓๓๔,๔๔๕ รูป/คน ท่ามกลางการขยายตัวเชิงปริมาณนี้ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ แม่กองธรรมสนามหลวง ในขณะนั้น ได้วางรากฐานปรัชญาการศึกษาที่เน้นย้ำ “คุณภาพทางจริยธรรม” เป็นสำคัญ โดยกำหนดให้ความสุจริตในการสอบเป็นมาตรฐานสูงสุดในการวัดผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษา เพื่อสร้างศาสนทายาทที่เปี่ยมด้วยคุณธรรมและเป็นที่ยอมรับของสังคม
๑. หลักการพื้นฐาน: คุณค่าของ “นักธรรมแท้” โอวาทสำคัญที่แม่กองธรรมสนามหลวงเน้นย้ำแก่ผู้เข้าสอบในปี พ.ศ. ๒๕๒๙ คือการให้ความสำคัญกับกระบวนการได้มาซึ่งความรู้มากกว่าผลลัพธ์ของการสอบ โดยมีหลักการสำคัญว่า การสอบได้ด้วยความไม่สุจริต แม้จะได้รับประกาศนียบัตร แต่ถือว่า “ตก” จากคุณธรรมความเป็นนักธรรม ในทางกลับกัน ผู้ที่รักษาความซื่อสัตย์แม้ผลการสอบจะไม่ผ่านเกณฑ์ แต่ถือว่ายังคงไว้ซึ่งศักดิ์ศรีของความเป็น “นักธรรมแท้”
แนวคิดนี้สะท้อนถึงปรัชญาการศึกษาที่มองว่า เป้าหมายของการเรียนรู้ธรรมะมิใช่เพียงเพื่อการสะสมวิทยฐานะ แต่เพื่อการขัดเกลาจิตใจให้ประณีต และการสร้างความภาคภูมิใจในความถูกต้องชอบธรรม
๒. บทบาทและธรรมาภิบาลของผู้กำกับการสอบ เพื่อรักษามาตรฐานความยุติธรรมในการสอบ แม่กองธรรมสนามหลวงได้มอบนโยบายแก่เจ้าสำนักเรียนและครูอาจารย์ผู้ทำหน้าที่กำกับการสอบ โดยถือว่าบุคลากรเหล่านี้คือผู้แทนของแม่กองธรรมในการรักษาความศักดิ์สิทธิ์ของสนามสอบ
จึงมีการกำชับอย่างเคร่งครัดให้ผู้กำกับการสอบปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อตรง เป็นกลาง และปราศจากอคติ การกระทำใดๆ ที่เป็นการเอื้อประโยชน์ หรือสนับสนุนให้เกิดการทุจริต ถือเป็นการบ่อนทำลายศรัทธาและสร้างความเสียหายร้ายแรงต่อสถาบันพระพุทธศาสนา ผู้ทำหน้าที่นี้จึงจำเป็นต้องยึดมั่นในหลักธรรมาภิบาล เพื่อให้การประเมินผลเป็นไปอย่างโปร่งใสและเป็นธรรม
๓. การบูรณาการความรู้คู่คุณธรรม: รากฐานที่มั่นคงของศาสนา วิสัยทัศน์ในการจัดการศึกษาคณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๒๙ ได้วางรากฐานแนวคิด “ความรู้คู่คุณธรรม” โดยมีการอุปมาเปรียบเทียบไว้อย่างลึกซึ้งว่า วิชาความรู้เปรียบเสมือนอัญมณีล้ำค่า ซึ่งจะมีความงามสมบูรณ์ได้ก็ต่อเมื่อได้รับการประดับลงบนตัวเรือนทองคำที่บริสุทธิ์ คือจิตใจที่ตั้งมั่นอยู่ในความสุจริต
ในทางตรงกันข้าม หากจิตใจเต็มไปด้วยความทุจริต เปรียบเสมือนภาชนะที่มีรอยร้าว ไม่อาจรองรับองค์ความรู้ให้เกิดประโยชน์ได้อย่างยั่งยืน แนวคิดนี้คือการตอกย้ำว่า คุณธรรมคือรากแก้วสำคัญที่จะทำให้ศาสนทายาทเติบโตอย่างมั่นคง และเป็นกำลังสำคัญในการสืบทอดอายุพระพุทธศาสนา
บทสรุป การดำเนินงานจัดการสอบธรรมสนามหลวงในปี พ.ศ. ๒๕๒๙ สะท้อนให้เห็นถึงความมุ่งมั่นในการสร้างสมดุลระหว่างการขยายโอกาสทางการศึกษาและการรักษามาตรฐานทางจริยธรรม กุศโลบายที่เน้นความสุจริตเป็นที่ตั้ง มิได้เป็นเพียงมาตรการควบคุม แต่คือการปลูกฝังค่านิยมพื้นฐานให้แก่บุคลากรทางศาสนา รากฐานที่วางไว้อย่างมั่นคงในปีนั้น ได้กลายเป็นแบบอย่างสำคัญในการจัดการศึกษาคณะสงฆ์ที่ยึดมั่นในหลักการความถูกต้องและความดีงามสืบมา
