สถานภาพทางกฎหมายภายหลังวัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา: สิทธิ หน้าที่ และผลผูกพัน
การได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา ถือเป็นเหตุการณ์ที่มีนัยสำคัญอย่างยิ่งต่อสถานะของวัดในพระพุทธศาสนา มิใช่เพียงการได้รับพระราชทานที่ดินจากองค์พระมหากษัตริย์เท่านั้น แต่เป็นการยกระดับสถานภาพของวัดให้มีความสมบูรณ์พร้อมทั้งในทางพระธรรมวินัยและทางกฎหมายบ้านเมือง บทความนี้มุ่งอธิบายถึงสิทธิพิเศษและหน้าที่ความรับผิดชอบที่เกิดขึ้นภายหลังจากที่วัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาแล้ว
๑. สิทธิพิเศษและสถานภาพของวัดภายหลังได้รับพระราชทาน
การที่วัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา ก่อให้เกิดสิทธิและสถานะที่สำคัญในหลายประการ ดังนี้
- สิทธิเหนือเขตที่ดินพิเศษ: วิสุงคามสีมามีสถานะเป็นที่ดินซึ่งแยกต่างหากจากที่ดินทั่วไปของบ้านเมือง ถือเป็นเขตพื้นที่พิเศษที่พระเจ้าแผ่นดินทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานให้เป็นกรรมสิทธิ์ของสงฆ์เป็นการเฉพาะ เพื่อใช้ประโยชน์ในทางศาสนาโดยปราศจากการรบกวน
- ความสมบูรณ์แห่งการประกอบสังฆกรรม: สิทธิที่สำคัญที่สุดคือ คณะสงฆ์สามารถใช้พื้นที่ภายในเขตวิสุงคามสีมา (ซึ่งมักเป็นที่ตั้งของพระอุโบสถ) เพื่อประกอบสังฆกรรมสำคัญได้ตามพุทธบัญญัติอย่างถูกต้องและสมบูรณ์ เช่น การอุปสมบท (บวชพระ) การกรานกฐิน และการทำอุโบสถสังฆกรรมอื่นๆ
- สถานะความเป็นวัดที่สมบูรณ์: วัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาแล้ว จะได้รับการยกสถานะให้เป็นวัดที่มีความสมบูรณ์ในทางพระพุทธศาสนา (Visungamasima-Sima) ซึ่งแสดงถึงความมั่นคงและถาวรภาพของวัดแห่งนั้น
- ศูนย์กลางการทำสังฆกรรม: วัดมีสิทธิโดยชอบธรรมในการสร้างและใช้อุโบสถภายในเขตวิสุงคามสีมา เพื่อเป็นศูนย์กลางหลักในการปฏิบัติศาสนกิจของคณะสงฆ์ประจำวัด
๒. หน้าที่และขั้นตอนการดำเนินงานทางธุรการ
เมื่อกระบวนการขอรับพระราชทานเสร็จสิ้นลง โดยมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ และได้มีการประกาศในราชกิจจานุเบกษาแล้ว ยังมีหน้าที่และขั้นตอนทางธุรการที่ต้องดำเนินการต่อเนื่อง ดังนี้
- การปักหมายเขตที่ดิน: เป็นอำนาจหน้าที่ของนายอำเภอท้องที่ซึ่งวัดนั้นตั้งอยู่ ในการดำเนินการปักหลักเขตที่ดินให้ปรากฏชัดเจนตามแผนผังและเนื้อที่ที่ได้รับพระราชทานจริง เพื่อกำหนดขอบเขตวิสุงคามสีมาให้เป็นที่ประจักษ์
- การบันทึกและรายงานตามสายงาน: สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ มีหน้าที่รายงานผลการได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาให้มหาเถรสมาคมทราบ และแจ้งผลไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ เจ้าคณะผู้ปกครองสงฆ์ในระดับต่างๆ และผู้ว่าราชการจังหวัด เพื่อรับทราบการเปลี่ยนแปลงสถานะของวัด
- การรักษาทะเบียนข้อมูล: ข้อมูลรายละเอียดเกี่ยวกับการได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาทั้งหมด จะถูกบันทึกลงในฐานข้อมูลทะเบียนวัดของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ เพื่อใช้เป็นหลักฐานสำคัญในการบริหารจัดการกิจการคณะสงฆ์ในอนาคต
บทสรุป การได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา จึงมิใช่จุดสิ้นสุด แต่เป็นจุดเริ่มต้นของสถานภาพใหม่ที่มาพร้อมกับสิทธิอันชอบธรรมในการที่ที่ดินนั้นตกเป็นสิทธิขาดของคณะสงฆ์เพื่อใช้ในศาสนกิจโดยเฉพาะ และก่อให้เกิดหน้าที่ในทางธุรการแก่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการดำเนินการให้ถูกต้องตามครรลองของกฎหมายและประเพณีปฏิบัติ
