จุดเปลี่ยนประวัติศาสตร์พุทธจักร: วิเคราะห์การโอนอำนาจกรมการศาสนาสู่สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ กับนัยแห่งการปฏิรูปเชิงโครงสร้าง
ในมิติของการบริหารจัดการองค์กรที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานอย่าง “คณะสงฆ์ไทย” การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างระดับมหภาคถือเป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดทิศทางการขับเคลื่อนพระพุทธศาสนาในระดับรัฐ บทความนี้จะพาย้อนรอยเหตุการณ์สำคัญในปี พ.ศ. ๒๕๔๕ ซึ่งถือเป็น “รอยต่อ” ครั้งประวัติศาสตร์ เมื่ออำนาจหน้าที่ในการอุปถัมภ์และทำนุบำรุงพุทธจักรถูกโอนย้ายจาก กรมการศาสนา ไปสู่การจัดตั้งหน่วยงานใหม่คือ สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ (พศ.) อะไรคือมูลเหตุจูงใจเชิงนโยบาย? และการปฏิรูปครั้งนี้ส่งผลต่อสถานะของศาสนาพุทธในสังคมไทยยุคปัจจุบันอย่างไร?
๑. มูลเหตุแห่งการปฏิรูป: ความเป็นเอกเทศภายใต้พลวัตระบบราชการ
ย้อนไปเมื่อกว่าสองทศวรรษก่อน ภายใต้กระบวนการปฏิรูประบบราชการครั้งใหญ่ รัฐบาลได้ประกาศใช้ พระราชกฤษฎีกาโอนกิจการบริหารและอำนาจหน้าที่ของส่วนราชการฯ พ.ศ. ๒๕๔๕ เพื่อยกระดับการบริหารงานให้มีประสิทธิภาพและความคล่องตัวสูงขึ้น
ก่อนหน้านี้ กิจการทางศาสนาถูกพิจารณาผ่านมิติของ “การศึกษาและวัฒนธรรม” ภายใต้สังกัดกระทรวงศึกษาธิการ ทว่าการปฏิรูปครั้งนั้นได้แยกภารกิจด้านพระพุทธศาสนาออกมาตั้งเป็นหน่วยงานอิสระระดับกรม คือ สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ โดยมีลักษณะพิเศษคือขึ้นตรงต่อ นายกรัฐมนตรี โดยตรง นัยเชิงยุทธศาสตร์ของการเปลี่ยนแปลงนี้คือการทำให้ภารกิจด้านพุทธศาสนาหลุดพ้นจากกรอบงานวัฒนธรรมทั่วไป และก้าวเข้าสู่ศูนย์กลางอำนาจบริหารที่มีความใกล้ชิดกับระดับนโยบายของประเทศมากขึ้น
๒. การเปลี่ยนผ่านเชิงนิติศาสตร์: เมื่อกลไกรัฐสอดประสานพุทธจักร
การโอนอำนาจในครั้งนั้นมิได้เป็นเพียงการเปลี่ยนแปลงเชิงนามธรรม แต่เป็นการรื้อโครงสร้างกฎหมายและนิติกรรมที่เกี่ยวข้องทั้งหมดตาม พระราชกฤษฎีกาแก้ไขบทบัญญัติให้สอดคล้องกับการโอนอำนาจหน้าที่ฯ พ.ศ. ๒๕๔๕ โดยมีการปรับเปลี่ยนตัวบทกฎหมายที่สำคัญ ดังนี้:
- ระดับนโยบาย: ปรับเปลี่ยนอำนาจหน้าที่จาก “รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ” ไปสู่ “นายกรัฐมนตรี” ในบทบัญญัติที่เกี่ยวข้องกับการบริหารจัดการคณะสงฆ์และวิทยฐานะ
- ระดับปฏิบัติการ: ปรับเปลี่ยนตำแหน่งจาก “อธิบดีกรมการศาสนา” เป็น “ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ” ในฐานะเลขาธิการโดยตำแหน่งของมหาเถรสมาคม
- การรองรับทางปกครองสงฆ์: มหาเถรสมาคมได้ตรา กฎมหาเถรสมาคม ฉบับที่ ๒๕ (พ.ศ. ๒๕๔๕) เพื่อรองรับการเปลี่ยนผ่านโครงสร้างนี้ เพื่อมิให้เกิดสุญญากาศทางการปกครองและการประสานงานระหว่างพุทธจักรและอาณาจักร
๓. ภารกิจ “Engine Room” แห่งสังฆมณฑลยุคใหม่
ในปัจจุบัน สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติได้ทำหน้าที่เป็นหน่วยงานสนองงานคณะสงฆ์และมหาเถรสมาคมอย่างเต็มรูปแบบ โดยมีภารกิจหลักที่แบ่งส่วนงานไว้อย่างชัดเจนเพื่อรองรับความท้าทายในศตวรรษที่ ๒๑:
- ฝ่ายการศึกษา (กองพุทธศาสนศึกษา): กำกับดูแลโรงเรียนพระปริยัติธรรมและยกระดับมาตรฐานวิชาการสงฆ์ให้เทียบเท่าสากล
- ฝ่ายบริหารศาสนสถาน (กองพุทธศาสนสถาน): ดูแลกระบวนการสร้าง การตั้ง และการจัดทำทะเบียนวัดทั่วประเทศให้เป็นระบบดิจิทัล
- ฝ่ายส่งเสริมและเผยแผ่: พัฒนาวัดให้เป็นศูนย์กลางแห่งการเรียนรู้และขับเคลื่อนงานเผยแผ่สู่พุทธบริษัท
- ฝ่ายคุ้มครองและพิทักษ์: ปกป้องพระพุทธศาสนาจากพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมและสิ่งปลอมปนที่บิดเบือนพระธรรมวินัย
๔. บทเรียนเชิงโครงสร้าง: โอกาสและความท้าทายในการบริหารจัดการ
การโอนย้ายอำนาจครั้งนี้ได้สร้างแรงสั่นสะเทือนเชิงบวกและก่อให้เกิดบทเรียนสำคัญในมิติการทำงานร่วมกันระหว่าง “วัด” และ “รัฐ”:
- ความโปร่งใสในศาสนสมบัติ: การบริหารจัดการ “ศาสนสมบัติกลาง” และทรัพย์สินของวัดมีความเป็นระบบมากขึ้นภายใต้กฎกระทรวงที่ทันสมัย (พ.ศ. ๒๕๖๔) ช่วยลดข้อพิพาทและสร้างมาตรฐานการบัญชีที่มีประสิทธิภาพ
- บทบาทบนเวทีโลก: พศ. กลายเป็นฟันเฟืองสำคัญในการอำนวยความสะดวกแก่ชาวต่างชาติที่เข้ามาศึกษาธรรมวินัยในไทย ส่งเสริมให้ประเทศไทยดำรงสถานะเป็นศูนย์กลาง (Hub) พุทธศาสนาโลก
- การจัดการที่ดินวัด: การมีหน่วยงานเฉพาะทางช่วยให้การแก้ปัญหาที่ดินวัดและที่ธรณีสงฆ์ที่ทับซ้อนกับพื้นที่รัฐหรือพื้นที่ป่าไม้ได้รับการแก้ไขอย่างรวดเร็วผ่านกลไกนโยบายระดับชาติ
บทสรุป: บูรณาการ “ศรัทธา” สู่ “ธรรมาภิบาล”
การเปลี่ยนผ่านจากกรมการศาสนาสู่สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ คือภาพสะท้อนของวิวัฒนาการในการวางโครงสร้างพุทธศาสนาไทยให้มีความเป็นมืออาชีพและตรวจสอบได้ สำหรับพุทธศาสนิกชนรุ่นใหม่ การทำความเข้าใจบทบาทของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติจะช่วยให้เราเห็นว่า “ศรัทธา” กับ “ระบบบริหารจัดการ” สามารถเดินควบคู่กันไปได้อย่างมั่นคง เพื่อให้สถาบันสงฆ์เป็นที่พึ่งทางจิตวิญญาณที่สง่างาม โปร่งใส และตั้งมั่นอยู่ในธรรมาภิบาลภายใต้กฎหมายบ้านเมืองสืบไป
