ธรรมบาลแห่งศรัทธา: วิเคราะห์เชิงนิติศาสตร์ว่าด้วยระเบียบการควบคุมการเรี่ยไรภายในและภายนอกวัดในพุทธจักรไทย
ในระบอบการปกครองคณะสงฆ์ไทย “การเรี่ยไร” มิได้ดำรงสถานะเพียงกิจกรรมเชิงเศรษฐศาสตร์เพื่อระดมทุนในการบูรณปฏิสังขรณ์ศาสนสถานเท่านั้น หากแต่เป็นนิติกรรมทางสังคมที่เชื่อมโยงระหว่าง “ศรัทธา” ของพุทธบริษัทและ “ความโปร่งใส” ภายใต้ร่มเงาแห่งกฎหมายบ้านเมือง
ท่ามกลางพลวัตของสังคมสมัยใหม่ที่กระแสการเงินและการสื่อสารเปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว มหาเถรสมาคมและรัฐสภาจึงได้วางรากฐานการกำกับดูแลผ่าน พระราชบัญญัติควบคุมการเรี่ยไร พุทธศักราช ๒๔๘๗ และ คำสั่งมหาเถรสมาคม เรื่อง ควบคุมการเรี่ยไร พ.ศ. ๒๕๓๙ เพื่อรักษาไว้ซึ่งสมณสารูปและป้องกันมิให้รั้วของพระศาสนาถูกสั่นคลอนด้วยผลประโยชน์โดยมิชอบ บทความนี้จะวิเคราะห์เจาะลึกถึงกลไกการบริหารจัดการและมาตรฐานทางจริยธรรมที่เกี่ยวข้อง
๑. นิยามและขอบข่ายทางนิติศาสตร์ของการเรี่ยไรในบริบทพุทธจักร
ตามมาตรา ๔ แห่งพระราชบัญญัติควบคุมการเรี่ยไร พุทธศักราช ๒๔๘๗ “การเรี่ยไร” ถูกนิยามให้ครอบคลุมถึงการซื้อขาย แลกเปลี่ยน หรือบริการ ซึ่งมีการแสดงเจตนาโดยตรงหรือโดยปริยายว่ามิใช่การค้าปกติ แต่เป็นไปเพื่อรวบรวมทรัพย์สินมาใช้ในกิจการสาธารณะกุศลอย่างใดอย่างหนึ่ง
ในบริบทของวัด การเรี่ยไรจึงกินความกว้างขวางตั้งแต่การตั้งตู้รับบริจาค การออกใบอนุโมทนาบัตร ไปจนถึงการจัดสร้างวัตถุมงคลเพื่อระดมทุน หัวใจสำคัญของการควบคุมคือการจำแนกพื้นที่และวัตถุประสงค์ โดยกฎหมายมุ่งเน้นการคุ้มครองประชาชนจากการถูกรบกวนและพิทักษ์ความสง่างามของคณะสงฆ์มิให้ตกไปอยู่ในกระแสแห่ง “อเนสนา” หรือการแสวงหาลาภสักการะที่ไม่สมควรแก่เพศสมณะ
๒. กลไกการเรี่ยไรภายนอกวัด: ระบบการอนุมัติสองระดับ
เมื่อวัดมีความจำเป็นต้องจัดกิจกรรมเรี่ยไรนอกบริเวณวัด เพื่อระดมทุนในโครงการที่เกี่ยวข้องกับถาวรวัตถุที่ยังไม่แล้วเสร็จ คำสั่งมหาเถรสมาคมได้วางระบบการควบคุมผ่านคณะกรรมการสองระดับเพื่อความรอบคอบ:
- ระดับจังหวัด: ควบคุมโดย “คณะกรรมการควบคุมการเรี่ยไรส่วนจังหวัด” มีเจ้าคณะจังหวัดเป็นประธาน มีอำนาจอนุมัติการเรี่ยไรภายในเขตจังหวัด และพิจารณาความเหมาะสมเพื่อมิให้เกิดความเดือดร้อนแก่ประชาชนในท้องถิ่น
- ระดับประเทศ: ควบคุมโดย “คณะกรรมการควบคุมการเรี่ยไรส่วนกลาง” ซึ่งแต่งตั้งโดยสมเด็จพระสังฆราช มีอำนาจพิจารณาอนุมัติการเรี่ยไรที่มีขอบข่ายทั่วประเทศ หรือการสื่อสารผ่านสื่อมวลชนและสื่อดิจิทัล
กระบวนการนี้กำหนดให้เจ้าอาวาสต้องรายงานขออนุมัติตามลำดับชั้นปกครอง เพื่อประกันว่าทุกปัจจัยที่มาจากศรัทธาจะถูกนำไปใช้ตามวัตถุประสงค์อย่างซื่อตรง
๓. ธรรมาภิบาลภายในวัด: การรักษาพุทธสถานจากกระแสพุทธพาณิชย์
ภายในอาณาบริเวณวัด กฎหมายสงฆ์และคำสั่งพระสังฆาธิการได้เน้นย้ำเรื่องการรักษา “สมณสารูป” และ “ความบริสุทธิ์ของศาสนสถาน” ผ่านมาตรการเชิงป้องกัน ดังนี้:
- เขตหวงห้ามภายในอุโบสถ: ห้ามมิให้อุโบสถซึ่งเป็นสถานที่ประกอบสังฆกรรมถูกแปรสภาพเป็นพื้นที่จำหน่ายวัตถุมงคลหรือเครื่องรางของขลังโดยเด็ดขาด
- การควบคุมสื่อประชาสัมพันธ์: ห้ามการจัดทำป้ายโฆษณาที่อวดอ้างสรรพคุณเกินจริงในลักษณะมอมเมาประชาชน หรือส่อเจตนาแสวงหาประโยชน์ที่มิชอบ
- มาตรฐานความโปร่งใสของใบอนุโมทนาบัตร: การออกใบอนุโมทนาบัตรต้องมีสาระสำคัญครบถ้วน ทั้งเลขที่ วันที่ วัตถุประสงค์ และต้องมีลายมือชื่อเจ้าอาวาสพร้อมประทับตราวัด เพื่อความโปร่งใสในการตรวจสอบและป้องกันการแอบอ้าง
๔. คุณสมบัติของผู้ปฏิบัติหน้าที่และความรับผิดชอบทางกฎหมาย
เพื่อให้กระบวนการเรี่ยไรเป็นไปอย่างมีมาตรฐาน กฎหมายได้กำหนดคุณสมบัติของผู้ได้รับอนุญาตให้ทำการเรี่ยไรไว้อย่างเข้มงวด เช่น ต้องไม่เป็นบุคคลวิกลจริต และต้องไม่เป็นผู้เคยต้องคำพิพากษาในฐานความผิดที่เกี่ยวกับทรัพย์หรือทุจริตต่อหน้าที่
ในมิติของการปกครองสงฆ์ หากพระสังฆาธิการละเลยการสอดส่องดูแลจนเกิดการเรี่ยไรที่ผิดกฎหมายภายในวัด ย่อมถือเป็นความผิดฐาน “ละเมิดจริยาพระสังฆาธิการ” ซึ่งมีบทลงโทษตั้งแต่วันภาคทัณฑ์ไปจนถึงการถอดถอนออกจากตำแหน่งหน้าที่ มาตรฐานทางวินัยนี้เป็นหลักประกันว่าวัดจะยังคงเป็นพื้นที่สีขาวของสังคม
บทสรุป: ศรัทธาภายใต้นิติรัฐ
การควบคุมการเรี่ยไรภายในและภายนอกวัดมิใช่มาตรการเพื่อขัดขวางสายธารแห่งศรัทธา แต่คือการสร้าง “ระบบนิเวศแห่งบุญ” ที่โปร่งใสและตรวจสอบได้ การที่พระสังฆาธิการปฏิบัติตามแนวทางในคู่มือพระสังฆาธิการและกฎหมายบ้านเมืองอย่างเคร่งครัด ย่อมเป็นหลักประกันว่าทรัพย์สินที่ได้จากศรัทธามหาชนจะถูกแปรเปลี่ยนเป็นศาสนทายาทและถาวรวัตถุที่เข้มแข็ง
ในยุคปัจจุบัน ความมั่นคงของพระพุทธศาสนามิได้วัดกันที่ปริมาณเงินทุน แต่อยู่ที่ “ความไว้วางใจ” (Trust) ของพุทธบริษัท การใช้กฎหมายและระเบียบวินัยเป็นเครื่องมือทางการบริหารจัดการจึงเป็นปัจจัยชี้ขาดที่จะรักษาศรัทธาให้ยั่งยืนคู่สังคมไทยสืบไป
