บทบาทพระธรรมทูตไทยในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาสู่ระดับสากล
นับตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 3 เมื่อครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชทรงส่งสมณทูตออกไปประกาศธรรมในดินแดนต่าง ๆ ภารกิจการเผยแผ่พระธรรมวินัยได้กลายเป็นพันธกิจหลักของคณะสงฆ์มาทุกยุคสมัย ในบริบทของคณะสงฆ์ไทย “พระธรรมทูต” มิได้ทำหน้าที่เพียงผู้สอนหลักธรรมเท่านั้น แต่ยังเปรียบเสมือน “ทูตทางวัฒนธรรม” และผู้เชื่อมประสานศรัทธาของพุทธบริษัทไทยในต่างแดน ภายใต้ระเบียบมหาเถรสมาคมว่าด้วยการเผยแผ่พระพุทธศาสนา พ.ศ. 2564 และนโยบายการบริหารคณะสงฆ์ที่ปรากฏในคู่มือพระสังฆาธิการ บทบาทของพระธรรมทูตได้รับการยกระดับสู่โครงสร้างที่เป็นระบบและมีความมั่นคงทางนิติวิธี เพื่อธำรงรักษาพระศาสนาให้ยั่งยืนในเวทีระดับโลก
โครงสร้างและนิติวิธีอันเป็นฐานรากแห่งการเผยแผ่
การเผยแผ่พระพุทธศาสนาในต่างแดนของคณะสงฆ์ไทยวางอยู่บนรากฐานทางกฎหมายและระเบียบปฏิบัติที่เคร่งครัด มหาเถรสมาคมทรงไว้ซึ่งอำนาจหน้าที่ในการควบคุมและส่งเสริมการเผยแผ่พระพุทธศาสนาทั้งภายในและภายนอกราชอาณาจักร โดยมีการจัดตั้งคณะกรรมการการเผยแผ่พระพุทธศาสนาแห่งชาติเพื่อทำหน้าที่กำหนดนโยบาย แผนแม่บท และมาตรฐานการเผยแผ่ให้เป็นไปตามหลักพระธรรมวินัยอย่างเป็นเอกภาพ
ในมิติทางนิติศาสตร์ พระธรรมทูตที่ปฏิบัติศาสนกิจในต่างประเทศถือเป็นส่วนหนึ่งของคณะสงฆ์ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ ซึ่งให้คำนิยามครอบคลุมถึงพระภิกษุที่ได้รับบรรพชาอุปสมบทในประเทศไทย ไม่ว่าจะปฏิบัติศาสนกิจภายในหรือนอกราชอาณาจักรก็ตาม ข้อบัญญัตินี้เป็นหลักประกันสำคัญที่ระบุว่าพระธรรมทูตจะยังคงได้รับการคุ้มครองและการสนับสนุนจากพุทธจักรไทยอย่างต่อเนื่อง
พันธกิจหลักของพระธรรมทูตไทยในต่างแดน
บทบาทของพระธรรมทูตตามมาตรฐานที่มหาเถรสมาคมกำหนดไว้นั้น ครอบคลุมภารกิจสำคัญ 4 ประการ ดังต่อไปนี้
- การศาสนศึกษาและเผยแผ่ปัญญา ได้แก่ การนำหลักพุทธธรรมจากพระไตรปิฎกมาถ่ายทอดโดยปรับเปลี่ยนวิธีการและภาษาให้สอดคล้องกับบริบทของสังคมท้องถิ่น เพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องและพัฒนาจิตใจของผู้เรียน
- การสาธารณูปการและจัดการศาสนสถาน คือ การพัฒนาวัดไทยในต่างประเทศให้เป็นสัปปายะสถานที่มีความสัปปายะ ทั้งในด้านความสะอาด สงบ และร่มรื่น เพื่อให้เหมาะสมกับการเป็นศูนย์กลางทางจิตวิญญาณ
- การสาธารณสงเคราะห์ ได้แก่ การให้ความช่วยเหลือแก่ชุมชนและผู้ประสบภัยในพื้นที่ ซึ่งถือเป็นการสร้างภาพลักษณ์ที่ดีและเสริมสร้างพลังลุ่มลึก (Soft Power) ของพระพุทธศาสนาไทยในระดับสากล
- การรักษาสมณสารูปและอาจาร คือ การดำรงตนให้เคร่งครัดในพระธรรมวินัยและสมณสารูป เพื่อป้องกันมิให้เกิดพฤติกรรมที่เป็นโลกวัชชะ หรือข้อติเตียนจากชาวโลก ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อความมั่นคงและศรัทธาในพระศาสนา
สถานะทางกฎหมายและการบริหารจัดการข้ามพรมแดน
ความซับซ้อนของการเผยแผ่พระศาสนาในต่างแดนประการหนึ่งคือ “สถานะทางกฎหมาย” ของศาสนสถาน ดังกรณีศึกษาของวัดไชยมังคลาราม รัฐปีนัง ซึ่งสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีการะบุว่าเป็นนิติบุคคลตามกฎหมายมาเลเซีย มิใช่นิติบุคคลตามกฎหมายไทย อย่างไรก็ตาม ในมิติด้านการปกครองสงฆ์ พระธรรมทูตที่ประจำอยู่ ณ วัดดังกล่าว ยังคงมีภูมิลำเนาทางธรรมอยู่ที่วัดต้นสังกัดในประเทศไทยตามที่ระบุในหนังสือสุทธิ
นอกจากนี้ การส่งพระธรรมทูตไปปฏิบัติศาสนกิจยังต้องปฏิบัติตามระเบียบมหาเถรสมาคมว่าด้วยการไปต่างประเทศสำหรับพระภิกษุสามเณร พ.ศ. 2537 เพื่อให้การเดินทางและการพำนักในประเทศนั้น ๆ เป็นไปอย่างถูกต้องตามกฎหมายคนเข้าเมือง และเป็นการรักษาเอกภาพของคณะสงฆ์ไทยในระดับนานาชาติ
การสนับสนุนและการคัดกรองบุคลากรคุณภาพ
เพื่อให้ภารกิจการเผยแผ่สัมฤทธิผลอย่างสูงสุด มหาเถรสมาคมจึงกำหนดระบบคัดกรองพระธรรมทูตอย่างเข้มงวด โดยมีการตรวจสอบประวัติผ่านระบบฐานข้อมูลภาครัฐเพื่อป้องกันปัญหาที่อาจเกิดขึ้น อีกทั้งยังได้รับการสนับสนุนจากกองทุนเผยแผ่พระธรรมตามพระราชประสงค์ เพื่ออุดหนุนงบประมาณในการพัฒนาศักยภาพพระธรรมทูตให้มีความรู้ความสามารถเท่าทันต่อการเปลี่ยนแปลงในยุคดิจิทัล
บทสรุป
บทบาทของพระธรรมทูตไทยในต่างแดนตามเจตนารมณ์ที่ปรากฏในคู่มือพระสังฆาธิการ มิใช่เพียงการเป็นบุคลากรขององค์กรศาสนาเท่านั้น แต่คือการเป็น “ผู้รักษาธรรม” ที่ทำหน้าที่เชื่อมประสานสันติสุขให้แก่ชาวโลก การที่พระธรรมทูตดำรงตนอย่างสง่างามภายใต้ระเบียบของมหาเถรสมาคมและเคารพกฎหมายระหว่างประเทศ ย่อมเป็นเครื่องประกันได้ว่าแสงแห่งพุทธปัญญาจากประเทศไทยจะยังคงส่องสว่างอย่างมั่นคงและเป็นที่พึ่งพาของมวลมนุษยชาติสืบไป
