หลักเกณฑ์และวิธีขอสมณศักดิ์ประทวนสำหรับพระภิกษุผู้ทำคุณประโยชน์ด้านการศึกษา
ในระบบการปกครองคณะสงฆ์ไทย “สมณศักดิ์” ถือเป็นกลไกสำคัญในการบริหารงานสังฆมณฑล มิใช่เพียงเครื่องหมายเชิดชูเกียรติคุณเท่านั้น แต่ยังเป็นระเบียบวิธีที่ใช้ในการส่งเสริมขวัญกำลังใจและคัดสรรบุคลากรผู้มีความรู้ความสามารถเข้ามาช่วยขับเคลื่อนงานพระศาสนา โดยเฉพาะในด้านการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ คณะสงฆ์ได้กำหนดหลักเกณฑ์มาตรฐานไว้ใน “ระเบียบมหาเถรสมาคม ว่าด้วยการขอประทวนสมณศักดิ์ให้แก่พระภิกษุที่เป็นกรรมการการศึกษา หรือผู้อุปการะโรงเรียน พ.ศ. ๒๕๒๖” เพื่อเป็นกระบวนการยกย่องพระภิกษุผู้เสียสละและทำคุณประโยชน์ต่อการศึกษาของชาติและพระพุทธศาสนา บทความนี้จะวิเคราะห์ถึงหลักเกณฑ์นิติวิธี ขั้นตอนการดำเนินการ และนัยสำคัญของสมณศักดิ์ประทวนในฐานะก้าวแรกสู่ตำแหน่งปกครองระดับสูงตามที่ระบุในคู่มือพระสังฆาธิการ
๑. เจตนารมณ์และฐานรองรับทางกฎหมายตามระเบียบมหาเถรสมาคม
การศึกษาเป็นหนึ่งในภารกิจหลัก ๖ ด้านของคณะสงฆ์อันประกอบด้วย การปกครอง การศาสนศึกษา การเผยแผ่ การสาธารณูปการ การศึกษาสงเคราะห์ และการสาธารณสงเคราะห์ ด้วยเหตุนี้มหาเถรสมาคมจึงได้ตรากฎระเบียบขึ้นเพื่อวางบรรทัดฐานในการคัดเลือกพระภิกษุผู้มีบทบาทโดดเด่นในงานด้านการศึกษา
ความสำคัญของระเบียบฉบับนี้คือการขยายขอบเขตการพิจารณาให้ครอบคลุมพระภิกษุที่มีบทบาทหลากหลาย ทั้งที่เป็นกรรมการการศึกษา หรือเป็นผู้อุปการะโรงเรียนทั่วไป ซึ่งสะท้อนถึงบทบาทของวัดในฐานะศูนย์กลางการเรียนรู้ของชุมชน และความร่วมมือระหว่างศาสนจักรและสถาบันการศึกษาเพื่อสร้างสรรค์สังคมปัญญาธรรม
๒. กระบวนการพิจารณาและนิติวิธีในการแต่งตั้ง
เพื่อให้เกิดความโปร่งใสและถูกต้องตามธรรมเนียมปฏิบัติของการปกครองคณะสงฆ์ ขั้นตอนการขอสมณศักดิ์ประทวนได้ถูกกำหนดไว้อย่างเป็นลำดับชั้นตามสายงานการปกครอง ดังรายละเอียดต่อไปนี้
- การรวบรวมและเสนอรายชื่อ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะทำการรวบรวมรายชื่อและผลงานของพระภิกษุผู้มีคุณสมบัติครบถ้วนตามระเบียบ แล้วจึงนำเสนอต่อเจ้าคณะใหญ่ตามลำดับสายปกครอง
- การกลั่นกรองและตรวจสอบ เจ้าคณะใหญ่จะพิจารณาร่วมกับเจ้าคณะภาคและเจ้าคณะจังหวัดที่พระภิกษุรูปนั้นสังกัด เพื่อตรวจสอบคุณสมบัติในด้านความประพฤติที่เรียบร้อยสม่ำเสมอ และผลงานเชิงประจักษ์ที่เป็นประโยชน์ต่อการศึกษาอย่างแท้จริง
- การขอพระบัญชาแต่งตั้ง เมื่อผ่านขั้นตอนการพิจารณาเป็นที่เรียบร้อยแล้ว จะมีการนำความกราบทูลสมเด็จพระสังฆราช เพื่อทรงลงพระนามในพระบัญชาแต่งตั้งสถาปนาสมณศักดิ์
กระบวนการดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า สมณศักดิ์ประทวนเป็นการรับรองเกียรติคุณโดยตรงจากประมุขแห่งพุทธจักร เพื่อสร้างมาตรฐานความน่าเชื่อถือให้กับพระภิกษุผู้ปฏิบัติหน้าที่ด้านการศึกษา
๓. สิทธิประโยชน์เชิงเกียรติคุณและเกณฑ์การเลื่อนชั้นสู่พระครูสัญญาบัตร
สมณศักดิ์ประทวนถือเป็นขั้นตอนสำคัญที่เปิดโอกาสให้พระภิกษุสายวิชาการได้ก้าวหน้าในตำแหน่งทางสมณศักดิ์ที่สูงขึ้น โดยมีเงื่อนไขและหลักเกณฑ์ที่กำหนดไว้ดังนี้
- สิทธิในการขอพระราชทานสมณศักดิ์ พระภิกษุที่ได้รับสมณศักดิ์ประทวนแล้ว ย่อมได้รับสิทธิในการพิจารณาเพื่อขอพระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระครูสัญญาบัตรในลำดับถัดไป
- เงื่อนไขด้านระยะเวลาและพรรษายุกาล การจะเลื่อนระดับสู่ชั้นสัญญาบัตรนั้น กฎระเบียบกำหนดว่าต้องถือครองสมณศักดิ์ประทวนมาแล้วไม่ต่ำกว่า ๓ ปีบริบูรณ์ และต้องมีพรรษาพ้น ๑๐ พรรษาขึ้นไป
หลักเกณฑ์เหล่านี้ถือเป็นเครื่องมือในการประกันคุณภาพของศาสนทายาท ว่าผู้ที่จะได้รับเกียรติสูงสุดทางสมณศักดิ์ต้องเป็นผู้ที่ผ่านการทดสอบทั้งในด้านความสามารถในการทำงานอย่างต่อเนื่องและความมั่นคงในพระธรรมวินัยอย่างยาวนาน
๔. บทบาทของสมณศักดิ์ประทวนกับการบริหารกิจการคณะสงฆ์
ในบริบทการปกครองคณะสงฆ์ยุคปัจจุบันที่วัดมีสถานะเป็นนิติบุคคลและต้องบริหารจัดการศาสนสมบัติให้เกิดประโยชน์สูงสุด พระภิกษุที่ได้รับสมณศักดิ์ประทวนมักเป็นผู้ที่มีความเข้าใจในระบบการจัดการและวิสัยทัศน์ที่กว้างไกล จึงมักได้รับความไว้วางใจให้ดำรงตำแหน่งพระสังฆาธิการ เช่น เจ้าอาวาสหรือรองเจ้าอาวาส
การมีสมณศักดิ์ที่สอดคล้องกับตำแหน่งหน้าที่และการปฏิบัติงานจริง จึงเป็นเรื่องที่คณะสงฆ์ให้ความสำคัญ เพื่อให้เกิดความเป็นเอกภาพและแสดงถึงความสง่างามในการประกอบศาสนพิธีอันเป็นระเบียบแบบแผนของสังฆมณฑล
บทสรุป
การกำหนดหลักเกณฑ์การตั้งสมณศักดิ์ประทวนสำหรับผู้ทำคุณประโยชน์ด้านการศึกษาตามคู่มือพระสังฆาธิการ มิใช่เพียงการมอบรางวัลในเชิงสัญลักษณ์เท่านั้น แต่คือกลไกเชิงโครงสร้างที่มุ่งเน้นการรักษาคุณภาพของศาสนทายาท การที่พระภิกษุอุทิศตนเพื่อการศึกษาจนก้าวเข้าสู่กระบวนการสมณศักดิ์ตามนิติวิธี ย่อมเป็นหลักประกันว่างานบริหารและงานพัฒนาของคณะสงฆ์จะถูกขับเคลื่อนด้วยบุคลากรที่มีทั้งปัญญาและคุณธรรม ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญที่จะทำให้พระพุทธศาสนามั่นคงและเป็นประโยชน์ต่อสังคมไทยสืบไป
