เกณฑ์จำนวนวัดกับการจัดตั้งเขตปกครองคณะสงฆ์กรณีพิเศษ : หลักการและแนวปฏิบัติเพื่อประสิทธิภาพการบริหารกิจการสงฆ์
การปกครองคณะสงฆ์ไทยมีโครงสร้างที่ชัดเจนและเป็นระบบ โดยมีการกำหนดเขตปกครองตั้งแต่ระดับภาค จังหวัด อำเภอ และตำบล เพื่อให้พระสังฆาธิการทุกระดับสามารถปฏิบัติหน้าที่ในการดูแลวัดและพระภิกษุสามเณรในเขตปกครองของตนได้อย่างทั่วถึงและมีประสิทธิภาพ อย่างไรก็ดี ในบางพื้นที่อาจมีสภาพการณ์ที่แตกต่างไปจากเกณฑ์ทั่วไป ซึ่งทำให้จำเป็นต้องมีการจัดตั้งเขตปกครองเป็นกรณีพิเศษเพื่อให้เหมาะสมกับบริบทของพื้นที่นั้น ๆ
ประเด็นสำคัญประการหนึ่งที่มักมีผู้สอบถามถึงคือ เกณฑ์ขั้นต่ำของจำนวนวัดในการจัดตั้งเขตปกครองคณะสงฆ์กรณีพิเศษนั้นมีหลักเกณฑ์และแนวปฏิบัติอย่างไร เพื่อให้การดำเนินการดังกล่าวเป็นไปอย่างถูกต้องตามระเบียบมหาเถรสมาคมและเกิดประโยชน์สูงสุดต่อการบริหารกิจการคณะสงฆ์ บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อชี้แจงหลักการและแนวปฏิบัติเกี่ยวกับจำนวนวัดขั้นต่ำสำหรับการจัดตั้งเขตปกครองคณะสงฆ์ในระดับต่าง ๆ เป็นกรณีพิเศษ โดยอาศัยข้อมูลจากประกาศและระเบียบที่เกี่ยวข้อง
หลักการพื้นฐานเกี่ยวกับจำนวนวัดในเขตปกครองคณะสงฆ์
โดยหลักการทั่วไป การกำหนดเขตปกครองคณะสงฆ์ทุกระดับต้องคำนึงถึงความเหมาะสมและความสามารถในการปกครองดูแลของพระสังฆาธิการเป็นสำคัญ หากเขตปกครองใดมีวัดจำนวนมากเกินไป อาจส่งผลให้การกำกับดูแลไม่ทั่วถึง ในทางกลับกัน หากมีวัดจำนวนน้อยเกินไป ก็อาจไม่คุ้มค่าต่อการมีตำแหน่งเจ้าคณะผู้ปกครองโดยเฉพาะ ดังนั้น มหาเถรสมาคมจึงได้วางหลักเกณฑ์เกี่ยวกับจำนวนวัดที่เหมาะสมไว้เป็นแนวทางปฏิบัติ ซึ่งในการจัดตั้งเขตปกครองกรณีพิเศษ ก็ต้องคำนึงถึงหลักการพื้นฐานดังกล่าวเช่นเดียวกัน
เกณฑ์จำนวนวัดขั้นต่ำสำหรับการจัดตั้งเขตปกครองระดับตำบลกรณีพิเศษ
จากการศึกษาประกาศและระเบียบที่เกี่ยวข้อง สามารถสรุปเกณฑ์จำนวนวัดขั้นต่ำสำหรับการจัดตั้งเขตปกครองระดับตำบลเป็นกรณีพิเศษได้ดังนี้
- เกณฑ์มาตรฐานทั่วไป การจัดตั้งหรือแบ่งเขตปกครองระดับตำบลเป็นกรณีพิเศษ โดยทั่วไปจะกำหนดให้มีจำนวนวัดขั้นต่ำอย่างน้อย ๕ วัดต่อหนึ่งเขตการปกครอง ทั้งนี้ เพื่อให้มีจำนวนวัดที่เหมาะสมต่อการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าคณะตำบลในการปกครอง ดูแล และส่งเสริมกิจการคณะสงฆ์ให้เจริญก้าวหน้า
- กรณีตำบลที่มีจำนวนวัดมาก หากตำบลใดมีวัดจำนวนมาก เช่น ตั้งแต่ ๑๐ วัดขึ้นไป ซึ่งอาจเป็นภาระแก่เจ้าคณะตำบลในการปกครองดูแลได้อย่างทั่วถึง มักจะมีการแบ่งเขตปกครองออกเป็นหลายเขต เช่น ตำบลวัดพร เขต ๑ และตำบลวัดพร เขต ๒ โดยจะแบ่งสรรจำนวนวัดให้แต่ละเขตมีจำนวนเฉลี่ยประมาณ ๕ ถึง ๖ วัด เพื่อให้เกิดความเหมาะสมและประสิทธิภาพในการปกครอง
- กรณีตำบลที่มีจำนวนวัดน้อย สำหรับพื้นที่ซึ่งแต่ละตำบลมีวัดจำนวนไม่ถึงเกณฑ์ขั้นต่ำ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเขตปกครองคณะธรรมยุตซึ่งมีวัดกระจายตัวอยู่ในหลายพื้นที่ หากจะจัดตั้งเขตปกครองระดับตำบลให้มีวัดครบตามเกณฑ์ จะต้องดำเนินการรวมวัดจากหลายตำบลหรือหลายอำเภอแห่งราชอาณาจักรเข้าด้วยกัน เพื่อให้มีวัดรวมกันได้ตั้งแต่ ๕ วัดขึ้นไป แล้วจึงจัดตั้งเป็นเขตปกครองสงฆ์ตำบลเดียวเป็นกรณีพิเศษ โดยอาจใช้ชื่อเรียกที่แสดงถึงการรวมกันของหลายพื้นที่ เช่น ตำบลท่าเสา-บ้านหม้อ หรือ ตำบลปากน้ำโพ-วัดเกต
เกณฑ์จำนวนวัดขั้นต่ำสำหรับการจัดตั้งเขตปกครองระดับอำเภอกรณีพิเศษ
การจัดตั้งเขตปกครองระดับอำเภอเป็นกรณีพิเศษ โดยเฉพาะในส่วนของคณะธรรมยุตนั้น ให้อาศัยอำนาจตามความในข้อ ๖ แห่งระเบียบมหาเถรสมาคม ว่าด้วยการกำหนดจำนวนและเขตปกครองอำเภอ พ.ศ. ๒๕๓๗ ซึ่งกำหนดหลักเกณฑ์ในลักษณะทำนองเดียวกับการจัดตั้งเขตปกครองระดับตำบล กล่าวคือ ต้องมีวัดในเขตปกครองรวมกันอย่างน้อย ๕ วัดขึ้นไป
ในกรณีที่แต่ละอำเภอมีวัดธรรมยุตจำนวนน้อยและไม่ถึงเกณฑ์ดังกล่าว จะดำเนินการโดยการรวมวัดธรรมยุตจากหลายอำเภอเข้าด้วยกัน เพื่อให้จำนวนวัดรวมกันครบตามเกณฑ์และสามารถจัดตั้งเป็นเขตปกครองอำเภอเดียวเป็นกรณีพิเศษได้ เช่น อำเภอเมือง-ท่าปลา หรือ อำเภอพิชัย-ตรอน ซึ่งการรวมเขตเช่นนี้จะทำให้มีจำนวนวัดที่เหมาะสมต่อการมีเจ้าคณะอำเภอไปปกครองดูแลอย่างมีประสิทธิภาพ
เหตุผลและความจำเป็นของเกณฑ์จำนวนวัดขั้นต่ำ
การกำหนดเกณฑ์จำนวนวัดขั้นต่ำไว้ที่ ๕ วัดต่อหนึ่งเขตปกครองนั้น มิได้เป็นเพียงตัวเลขตามอำเภอใจ แต่มีเหตุผลและความสำคัญหลายประการ กล่าวคือ
- เพื่อให้พระสังฆาธิการระดับเจ้าคณะตำบลหรือเจ้าคณะอำเภอมีภาระงานที่เหมาะสม ไม่มากหรือน้อยเกินไป สามารถกำกับดูแลวัดในปกครองได้อย่างทั่วถึงและมีประสิทธิภาพ
- เพื่อให้มีวัดในเขตปกครองจำนวนเพียงพอต่อการจัดกิจกรรมหรือโครงการต่าง ๆ ร่วมกัน อันจะก่อให้เกิดความสามัคคีและความเข้มแข็งของคณะสงฆ์ในพื้นที่
- เพื่อให้สอดคล้องกับหลักการบริหารจัดการที่ว่า การมีหน่วยงานย่อยที่มีขนาดเหมาะสมจะช่วยให้การติดตาม ตรวจสอบ และประเมินผลการปฏิบัติงานทำได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น
บทสรุป
การจัดตั้งเขตปกครองคณะสงฆ์กรณีพิเศษทั้งในระดับตำบลและระดับอำเภอ มีเกณฑ์จำนวนวัดขั้นต่ำที่สำคัญคือต้องมีวัดไม่น้อยกว่า ๕ วัด เพื่อให้เพียงพอต่อการบริหารจัดการและการปฏิบัติหน้าที่ของพระสังฆาธิการอย่างมีประสิทธิภาพตามเจตนารมณ์ของระเบียบมหาเถรสมาคม การดำเนินการดังกล่าวต้องเป็นไปด้วยความรอบคอบ ถูกต้องตามหลักเกณฑ์ และคำนึงถึงประโยชน์สุขของพระพุทธศาสนาและการปกครองคณะสงฆ์เป็นสำคัญ อันจะนำมาซึ่งความมั่นคงและความเจริญรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนาสืบไป
