บทบาทมหาเถรสมาคมในการแต่งตั้งเจ้าอาวาสพระอารามหลวง : กระบวนการและความสำคัญตามกฎหมายคณะสงฆ์
พระอารามหลวงจัดเป็นวัดที่มีความสำคัญยิ่งในพระพุทธศาสนา เนื่องจากเป็นวัดที่พระมหากษัตริย์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้น หรือทรงรับไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ และทรงพระราชทานเป็นพิเศษให้มีฐานะเป็นพระอารามหลวง การปกครองดูแลพระอารามหลวงจึงต้องดำเนินการด้วยความเรียบร้อยและถูกต้องตามโบราณราชประเพณี โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนที่เกี่ยวกับการแต่งตั้งเจ้าอาวาสซึ่งเป็นตำแหน่งสำคัญในการบริหารกิจการคณะสงฆ์ภายในพระอารามหลวง
มหาเถรสมาคมในฐานะองค์กรปกครองสูงสุดของคณะสงฆ์ไทย มีบทบาทสำคัญยิ่งในกระบวนการแต่งตั้งเจ้าอาวาสพระอารามหลวง เพื่อให้การดำเนินการเป็นไปโดยถูกต้องตามพระธรรมวินัย กฎหมายคณะสงฆ์ และโบราณราชประเพณีอันดีงาม บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อชี้แจงบทบาทหน้าที่ของมหาเถรสมาคมในการแต่งตั้งเจ้าอาวาสพระอารามหลวงตามกฎมหาเถรสมาคม ฉบับที่ ๒๔ (พ.ศ. ๒๕๔๑) แก้ไขเพิ่มเติมโดยกฎมหาเถรสมาคม ฉบับที่ ๒๔ (ฉบับที่ ๑) พ.ศ. ๒๕๖๓ อันจะช่วยให้พระสังฆาธิการและพุทธศาสนิกชนทั่วไปมีความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับกระบวนการดังกล่าว
บทบาทในการพิจารณากลั่นกรองการแต่งตั้ง
ภารกิจประการแรกของมหาเถรสมาคมในกระบวนการแต่งตั้งเจ้าอาวาสพระอารามหลวงคือการพิจารณาเรื่องการแต่งตั้งทุกกรณี หลังจากที่คณะสงฆ์ผู้มีอำนาจตามลำดับชั้นได้ดำเนินการตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่กำหนดไว้ในกฎมหาเถรสมาคมว่าด้วยการนั้นแล้ว กล่าวคือ เมื่อมีการสรรหาและคัดเลือกบุคคลที่สมควรดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสพระอารามหลวงตามกระบวนการแล้ว เรื่องดังกล่าวจะต้องถูกเสนอให้มหาเถรสมาคมพิจารณาให้ความเห็นชอบก่อนที่จะดำเนินการในขั้นตอนต่อไป
การที่มหาเถรสมาคมต้องพิจารณาทุกกรณีนั้น สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของพระอารามหลวงในฐานะที่เป็นศาสนสถานที่อยู่ภายใต้พระบรมราชูปถัมภ์ การกลั่นกรองของมหาเถรสมาคมจึงเป็นหลักประกันว่าผู้ที่จะได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าอาวาสนั้นเป็นผู้ที่มีความเหมาะสมทั้งในด้านคุณสมบัติ ความรู้ความสามารถ และความประพฤติ อันจะนำมาซึ่งความเจริญรุ่งเรืองของพระอารามหลวงและการธำรงไว้ซึ่งพระพุทธศาสนาสืบไป
บทบาทในการดำเนินการเพื่อขอรับพระราชดำริ
หลังจากที่มหาเถรสมาคมได้พิจารณาให้ความเห็นชอบแล้ว สมเด็จพระสังฆราช ในฐานะประธานกรรมการมหาเถรสมาคม ทรงมีบทบาทสำคัญในการเสนอเรื่องไปยังราชเลขานุการในพระองค์ เพื่อนำความกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอรับพระราชดำริวินิจฉัยจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ขั้นตอนนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากเป็นการดำเนินการให้สอดคล้องกับมาตรา ๒๐/๒ แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕ ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ ๔) พ.ศ. ๒๕๖๑ ที่กำหนดให้การแต่งตั้งพระสังฆาธิการระดับสูงบางตำแหน่ง รวมถึงเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ต้องดำเนินการตามที่กฎมหาเถรสมาคมกำหนด โดยให้ขอรับพระราชดำริก่อน จึงจะดำเนินการต่อไปได้ การที่มหาเถรสมาคมดำเนินการตามขั้นตอนนี้อย่างเคร่งครัด ย่อมแสดงถึงความเคารพต่อโบราณราชประเพณีและการธำรงไว้ซึ่งความถูกต้องตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย
บทบาทในการรับสนองพระราชดำริและดำเนินการแต่งตั้ง
เมื่อมีพระราชดำริวินิจฉัยประการใดแล้ว มหาเถรสมาคมจะประชุมพิจารณาและลงมติเพื่อรับสนองพระราชดำรินั้น จากนั้นจึงดำเนินการให้มีพระบัญชาแต่งตั้งหรือออกตราตั้งเจ้าอาวาสพระอารามหลวงให้เป็นไปตามพระราชดำริ
การดำเนินการในขั้นตอนนี้แสดงให้เห็นถึงบทบาทของมหาเถรสมาคมในการเป็นองค์กรที่เชื่อมโยงระหว่างพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์กับการบริหารกิจการคณะสงฆ์ โดยมหาเถรสมาคมมิได้เป็นเพียงผู้รับคำสั่งเท่านั้น แต่ยังเป็นผู้ดำเนินการให้การแต่งตั้งเป็นไปอย่างถูกต้องตามรูปแบบและวิธีการที่กำหนดไว้ในกฎหมายคณะสงฆ์และระเบียบแบบแผนของคณะสงฆ์
บทบาทในการรายงานฝ่ายบ้านเมือง
หลังจากดำเนินการแต่งตั้งเจ้าอาวาสพระอารามหลวงเสร็จสิ้นแล้ว เลขาธิการมหาเถรสมาคมซึ่งเป็นกรรมการและเลขานุการโดยตำแหน่ง มีหน้าที่รายงานผลการแต่งตั้งดังกล่าวให้นายกรัฐมนตรีทราบ เพื่อให้ฝ่ายบ้านเมืองได้รับทราบความเคลื่อนไหวในการบริหารกิจการคณะสงฆ์ และเพื่อให้การประสานงานระหว่างคณะสงฆ์กับฝ่ายบ้านเมืองเป็นไปด้วยความเรียบร้อย
การรายงานนี้มิได้เป็นเพียงพิธีการ หากแต่เป็นกลไกสำคัญในการสร้างความเข้าใจอันดีระหว่างองค์กรทางศาสนาและองค์กรทางการเมืองการปกครองของประเทศ อันจะนำมาซึ่งความร่วมมือในการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาร่วมกันต่อไป
บทบาทในการจัดลำดับการแต่งตั้งกรณีครบวาระพร้อมกัน
ในกรณีที่มีการแต่งตั้งพระสังฆาธิการตำแหน่งระดับสูงหลายตำแหน่งพร้อมกัน รวมถึงเจ้าอาวาสพระอารามหลวงด้วย กฎมหาเถรสมาคมได้กำหนดให้มหาเถรสมาคมดำเนินการแต่งตั้งตามลำดับศักดิ์ของตำแหน่งจากสูงลงมาต่ำ เพื่อให้เกิดความเป็นระบบระเบียบและลดปัญหาความสับสนในการบริหารจัดการ
อย่างไรก็ดี กฎหมายได้วางหลักประกันไว้ด้วยว่าการดำเนินการตามลำดับศักดิ์ดังกล่าวต้องไม่กระทบต่อการที่จะมีพระราชดำริเป็นประการอื่นในทุกกรณี ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความยืดหยุ่นของระบบที่เปิดช่องให้พระราชอำนาจสามารถใช้ดุลยพินิจได้ตามความเหมาะสม โดยมหาเถรสมาคมพร้อมที่จะดำเนินการตามพระราชดำรินั้น ๆ อย่างเคร่งครัด
บทสรุป
มหาเถรสมาคมมีบทบาทสำคัญยิ่งในกระบวนการแต่งตั้งเจ้าอาวาสพระอารามหลวง ตั้งแต่การพิจารณากลั่นกรอง การดำเนินการเพื่อขอรับพระราชดำริ การรับสนองพระราชดำริและออกตราตั้ง การรายงานฝ่ายบ้านเมือง ตลอดจนการจัดลำดับการแต่งตั้งในกรณีที่มีหลายตำแหน่งพร้อมกัน บทบาทดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของมหาเถรสมาคมในฐานะองค์กรปกครองสูงสุดของคณะสงฆ์ที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงระหว่างพระพุทธศาสนา ราชอาณาจักร และสถาบันพระมหากษัตริย์ อันเป็นรากฐานสำคัญของการปกครองคณะสงฆ์ไทยให้ดำรงมั่นคงสืบไป
