Category: กฎหมายและระเบียบคณะสงฆ์
ท่ามกลางการปฏิรูปโครงสร้างการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยครั้งสำคัญ สาระสำคัญประการหนึ่งที่มักถูกมองข้ามแต่กลับมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อเกียรติภูมิของศาสนทายาท คือการรับรองและคุ้มครอง “ตัวตนทางวิชาการ” ของพระภิกษุสามเณรผู้สำเร็จการศึกษา การประกาศใช้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. 2562 ไม่เพียงแต่เป็นการยกระดับมาตรฐานการเรียนการสอน แต่ยังทำหน้าที่เป็นเกราะกำบังทางกฎหมายที่คุ้มครองวิทยฐานะและเครื่องหมายแห่งความสำเร็จทางธรรมวินัยไว้อย่างเข้มงวด เพื่อธำรงไว้ซึ่งศรัทธาและความถูกต้องในสังฆมณฑล
ท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงของพลวัตโลกในปัจจุบัน บทบาทของสถานศึกษาพระปริยัติธรรมมิได้จำกัดอยู่เพียงการสืบทอดพระธรรมวินัยตามโบราณราชประเพณีเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็นสถาบันหลักในการบ่มเพาะทรัพยากรบุคคลที่มีคุณภาพภายใต้ร่มกาสาวพัสตร์ การประกาศใช้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. 2562 จึงเป็นหมุดหมายสำคัญในการยกระดับมาตรฐานการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยให้มีความเป็นเอกภาพและสอดคล้องกับมาตรฐานการศึกษาของชาติ, หัวใจสำคัญของกฎหมายฉบับนี้คือการกำหนดทิศทางในการพัฒนาผู้เรียนให้มีคุณลักษณะที่เพียบพร้อม ทั้งในมิติของพุทธจักรและอาณาจักร เพื่อผลิต “ศาสนทายาท” ที่สมบูรณ์แบบในโลกสมัยใหม่
ท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงของสังคมโลกที่มุ่งเน้นการตรวจสอบและการวัดผลเชิงคุณภาพ ระบบการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยได้ก้าวเข้าสู่มิติใหม่ที่สำคัญยิ่งด้วยการตรา พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. 2562 กฎหมายฉบับนี้มิได้เป็นเพียงกรอบระเบียบปฏิบัติเท่านั้น แต่ยังเป็นกลไกสำคัญในการยกระดับ “มาตรฐานและการประกันคุณภาพ” ของการศึกษาสงฆ์ให้มีความเป็นสากลและเป็นที่ยอมรับในระดับชาติ บทความนี้จะวิเคราะห์ถึงโครงสร้างและนัยสำคัญของการสร้างระบบประกันคุณภาพในสถานศึกษาพระปริยัติธรรม เพื่อให้เห็นทิศทางของการสร้างศาสนทายาทในศตวรรษที่ 21
ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลกในศตวรรษที่ 21 ระบบการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยได้ก้าวเข้าสู่ “ยุคเปลี่ยนผ่าน” ครั้งสำคัญที่สุดนับตั้งแต่มีการวางรากฐานการศึกษาในวัด การประกาศใช้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. 2562 ไม่เพียงแต่เป็นการจัดระเบียบกฎหมายให้ทันสมัย แต่ยังเป็นการ “ยกระดับ” สถานะของโรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา ให้มีความมั่นคง มีมาตรฐาน และมีศักดิ์ศรีทางวิชาการทัดเทียมกับระบบการศึกษาของชาติ บทความนี้จะวิเคราะห์เจาะลึกถึงโครงสร้างการบริหารจัดการภายใต้คัมภีร์กฎหมายฉบับใหม่นี้ เพื่อให้เห็นทิศทางและโอกาสของศาสนทายาทในโลกยุคปัจจุบัน
ในมิติของการบริหารการศึกษาแห่งชาติ เรามีกระทรวงศึกษาธิการและที่ประชุมอธิการบดีคอยวางรากฐานหลักสูตร ทว่าในอาณาจักรแห่งผ้าเหลืองที่ดำรงอยู่มานานนับพันปี การรักษาความถูกต้องของพระธรรมวินัยและการสืบทอดภาษาบาลีอันเป็นที่บรรจุพระพุทธพจน์ จำเป็นต้องมีผู้กำกับดูแลมาตรฐานวิชาการที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน ตำแหน่ง “แม่กองบาลีสนามหลวง” และ “แม่กองธรรมสนามหลวง” จึงมิใช่เพียงตำแหน่งตามจารีตโบราณ แต่คือ “แม่ทัพทางปัญญา” ที่ได้รับความรองรับทางกฎหมายตาม พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ และ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ เพื่อขับเคลื่อนศาสนศึกษาไทยให้ก้าวทันพลวัตของโลกยุคใหม่
ในอดีต ภาพลักษณ์ของการศึกษาพุทธศาสตร์ภายในสังฆมณฑล ไม่ว่าจะเป็นการศึกษาแผนกธรรมหรือบาลี มักถูกพิจารณาว่าเป็นโลกคู่ขนานที่แยกส่วนออกจากระบบการศึกษาสามัญอย่างสิ้นเชิง ทว่าในปัจจุบัน “กำแพง” ที่เคยกั้นกลางระหว่างโลกแห่งศรัทธากับโลกแห่งวิชาการได้พังทลายลงอย่างเป็นรูปธรรม ภายใต้บทบัญญัติแห่ง พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. 2562 กฎหมายฉบับนี้มิได้เป็นเพียงเครื่องมือในการจัดระเบียบภายใต้วัดเท่านั้น แต่เป็นการปฏิรูปโครงสร้างเพื่อยกระดับสถานะและศักดิ์ศรีทางวิชาการของศาสนทายาทให้ได้รับการยอมรับในระดับสากล
ในอดีต ภาพจำของการศึกษาระบบ “พระปริยัติธรรม” ไม่ว่าจะเป็นแผนกธรรมหรือบาลี มักถูกจำกัดวงอยู่เพียงในบริบทของพุทธจักรและจารีตภายในวัด ซึ่งดูเหมือนจะเป็นระบบการศึกษาที่แยกส่วน (Isolated System) ออกจากมาตรฐานการศึกษาแห่งชาติอย่างสิ้นเชิง ทว่าจุดเปลี่ยนสำคัญในเชิงโครงสร้างเกิดขึ้นเมื่อมีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ ซึ่งมิได้เป็นเพียงการปรับปรุงข้อกฎหมาย แต่เป็นการปฏิรูปกระบวนทัศน์ (Paradigm Shift) ที่ยกระดับสถานะและอนาคตของศาสนทายาทให้ก้าวสู่ระดับสากลอย่างมีเกียรติยศ
ในมิติของการบริหารองค์กรขนาดใหญ่ที่มีศาสนสถานภายใต้การดูแลกว่า ๓๐,๐๐๐ แห่งทั่วราชอาณาจักร คณะสงฆ์ไทยจำเป็นต้องมีกลไกการปกครองที่มีประสิทธิภาพเพื่อธำรงไว้ซึ่งสถาบันศาสนาและความเรียบร้อยของสังฆมณฑล ภายใต้กฎหมายและ “คู่มือพระสังฆาธิการ” โครงสร้างการปกครองส่วนภูมิภาคถูกออกแบบมาอย่างรัดกุม โดยเป็นการสอดประสานระหว่างพระธรรมวินัยและระเบียบการบริหารราชการแผ่นดิน เพื่อให้พุทธจักรไทยขับเคลื่อนไปได้อย่างมั่นคงและสง่างามท่ามกลางพลวัตของโลกสมัยใหม่
ในพลวัตของโลกยุคปัจจุบันที่ข้อมูลข่าวสารได้รับการบูรณาการเข้าสู่ระบบก้อนเมฆ (Cloud Computing) และการทำธุรกรรมผ่านนวัตกรรมสมาร์ทโฟนกลายเป็นวิถีหลัก “วัด” ในฐานะสถาบันที่เป็นศูนย์รวมจิตใจและนิติบุคคลตามกฎหมาย ย่อมไม่อาจหลีกเลี่ยงกระแสการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างนี้ได้ จากเดิมที่การจัดเก็บข้อมูลถูกจำกัดอยู่ในรูปแบบของสมุดข่อยหรือทะเบียนกระดาษ ปัจจุบันได้วิวัฒนาการสู่ระบบฐานข้อมูลดิจิทัลเพื่อประสิทธิภาพในการปกครองคณะสงฆ์
ในระบอบการปกครองคณะสงฆ์ไทย “มหาเถรสมาคม” (มส.) ถือเป็นองค์กรบริหารสูงสุดที่มีบทบาทสำคัญในการกำหนดทิศทางและเสถียรภาพของพุทธศาสนาในระดับชาติ หากเปรียบกับโครงสร้างองค์กรในโลกฆราวาส มหาเถรสมาคมย่อมเปรียบได้กับ “คณะกรรมการบริหารสูงสุด” (Board of Directors) ที่กุมบังเหียนนโยบายและการบังคับใช้พระธรรมวินัย ทว่ากระบวนการก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งอันทรงเกียรตินี้ มิได้อาศัยเพียงระยะเวลาในการครองสมณเพศเท่านั้น แต่ยังมีกลไกการคัดกรองเชิงคุณภาพที่เข้มงวดภายใต้กฎหมายและจารีตปฏิบัติ
