กองเทคโนโลยีสารสนเทศ สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง Blog
ในโครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ไทย วัดมิได้ดำรงสถานะเพียงที่พำนักของบรรพชิตเพื่อการบำเพ็ญสมณธรรมเท่านั้น แต่ยังทรงสถานะเป็นนิติบุคคลที่มีปฏิสัมพันธ์กับคฤหัสถ์ในฐานะพุทธบริษัทอย่างแนบแน่น โดยเฉพาะกลุ่มอุบาสกอุบาสิกาที่เข้ามาอาศัยหรือปฏิบัติงานใกล้ชิดในฐานะ “ศิษย์วัด” ซึ่งถือเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนกิจการพุทธศาสนา อย่างไรก็ตาม การเป็นศิษย์วัดในทัศนะของกฎหมายคณะสงฆ์มิใช่เพียงเรื่องของประเพณี แต่มีระเบียบ นิติวิธี และจริยธรรมที่ต้องยึดถือปฏิบัติอย่างเคร่งครัดตามที่ระบุในคู่มือพระสังฆาธิการ เพื่อรักษาความเรียบร้อยดีงามภายในศาสนสถาน
ในระบบการปกครองคณะสงฆ์ไทย วัดมิได้ดำรงสถานะเพียงศาสนสถานเพื่อการประกอบศาสนกิจของบรรพชิตเท่านั้น หากแต่ยังมีสถานะเป็นนิติบุคคลและศูนย์กลางทางสังคมที่มีบทบาทสำคัญในการเกื้อกูลพุทธบริษัททั้งในมิติจิตวิญญาณและสาธารณประโยชน์ การบริหารจัดการอาคารสถานที่ภายในวัดจึงเป็นพันธกิจเชิงยุทธศาสตร์ของพระสังฆาธิการ ซึ่งต้องผสานหลักพุทธธรรมเข้ากับนิติวิธีตามกฎหมายแผ่นดิน บทความนี้จะวิเคราะห์เจาะลึกถึงหลักเกณฑ์และแนวทางปฏิบัติในการจัดสรรพื้นที่ภายในวัดเพื่อประโยชน์สาธารณะ ตามที่ระบุไว้ในคู่มือพระสังฆาธิการและมติมหาเถรสมาคมที่เกี่ยวข้อง
ในปัจจุบัน พุทธศาสนสถานหลายแห่งนิยมจัดสร้างพระพุทธรูปหรือรูปปั้นขนาดใหญ่เพื่อเป็นพุทธบูชาและเป็นจุดรวมศรัทธาของพุทธศาสนิกชน อย่างไรก็ตาม ในมิติของการปกครองคณะสงฆ์ การจัดสร้างสิ่งศักดิ์สิทธิ์เหล่านี้มิได้เป็นเพียงเรื่องของแรงศรัทธาหรือศิลปกรรมส่วนบุคคล แต่มีกรอบกฎระเบียบและมติมหาเถรสมาคมกำกับดูแลอย่างเคร่งครัด เพื่อรักษาไว้ซึ่งสมณสารูปและความเหมาะสมทางพระธรรมวินัย บทความนี้จะวิเคราะห์เจาะลึกถึงหลักเกณฑ์ตามคู่มือพระสังฆาธิการและมติที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้พระสังฆาธิการและพุทธบริษัทเข้าใจถึงขอบเขตการดำเนินงานที่ถูกต้องตามนิติธรรมและมีความเหมาะสมทางพระธรรมวินัย
“วัด” ในบริบทของสังคมไทย มิได้ดำรงสถานะเป็นเพียงศาสนสถานเพื่อการประกอบศาสนพิธีหรือการบำเพ็ญสมณธรรมเท่านั้น หากแต่ยังเป็น “จดหมายเหตุทางสถาปัตยกรรม” และ “คลังข้อมูลทางประวัติศาสตร์” ที่สะท้อนถึงพลวัตของความศรัทธาและโครงสร้างการปกครองในแต่ละยุคสมัย การที่พระพุทธศาสนาสามารถดำรงความมั่นคงและมีระเบียบปฏิบัติที่เป็นเอกภาพมาจนถึงปัจจุบัน ส่วนหนึ่งเกิดจากระบบการบริหารจัดการที่มีแบบแผนชัดเจน โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลักเกณฑ์การสร้างและการตั้งชื่อวัด ซึ่งปรากฏอยู่ในคู่มือพระสังฆาธิการและระเบียบมหาเถรสมาคมที่เกี่ยวข้อง
จิตรกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสถและวิหารของไทยถือเป็นมรดกทางวัฒนธรรมและ “พุทธศิลป์” ที่มีคุณค่าอย่างยิ่ง ทำหน้าที่สื่อสารพุทธประวัติและทศชาติชาดกผ่านงานทัศนศิลป์เพื่อเป็นกุศโลบายในการขัดเกลาจิตใจของพุทธบริษัท อย่างไรก็ตาม ในระยะหลังปรากฏแนวโน้มการสอดแทรก “บุคคลร่วมสมัย” หรือภาพล้อเลียนสังคมลงในผนังวัด ซึ่งนำไปสู่การตั้งคำถามในวงกว้างถึงความเหมาะสมและการรักษาความศักดิ์สิทธิ์ของศาสนสถาน
นับตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 3 เมื่อครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชทรงส่งสมณทูตออกไปประกาศธรรมในดินแดนต่าง ๆ ภารกิจการเผยแผ่พระธรรมวินัยได้กลายเป็นพันธกิจหลักของคณะสงฆ์มาทุกยุคสมัย ในบริบทของคณะสงฆ์ไทย “พระธรรมทูต” มิได้ทำหน้าที่เพียงผู้สอนหลักธรรมเท่านั้น แต่ยังเปรียบเสมือน “ทูตทางวัฒนธรรม” และผู้เชื่อมประสานศรัทธาของพุทธบริษัทไทยในต่างแดน ภายใต้ระเบียบมหาเถรสมาคมว่าด้วยการเผยแผ่พระพุทธศาสนา พ.ศ. 2564 และนโยบายการบริหารคณะสงฆ์ที่ปรากฏในคู่มือพระสังฆาธิการ บทบาทของพระธรรมทูตได้รับการยกระดับสู่โครงสร้างที่เป็นระบบและมีความมั่นคงทางนิติวิธี เพื่อธำรงรักษาพระศาสนาให้ยั่งยืนในเวทีระดับโลก
ในฐานะที่ประเทศไทยดำรงสถานะเป็นศูนย์กลางพระพุทธศาสนาของโลก ศาสนสถานและสถาบันการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยจึงเป็นจุดหมายปลายทางสำคัญของบรรพชิตและพุทธบริษัทชาวต่างชาติที่ปรารถนาจะเข้ามาศึกษาพระธรรมวินัยและปฏิบัติธรรมอย่างลึกซึ้ง อย่างไรก็ตาม เพื่อให้การพำนักของบุคคลเหล่านี้สอดคล้องกับกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมืองและเป็นการรักษาความมั่นคงของพุทธจักร สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติจึงได้ตรา “ระเบียบสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ ว่าด้วยการออกหนังสือรับรองให้ต่ออายุวีซ่าแก่ชาวต่างประเทศผู้เข้ามาศึกษาหรือปฏิบัติธรรมทางพระพุทธศาสนาในประเทศไทย พ.ศ. ๒๕๔๖” ขึ้น เพื่อใช้เป็นบรรทัดฐานในการดำเนินงาน
ในฐานะที่ประเทศไทยได้รับการยอมรับว่าเป็นศูนย์กลางพระพุทธศาสนาโลก ศาสนสถานและสถาบันการศึกษาของสงฆ์ไทยจึงเป็นจุดหมายสำคัญของพระภิกษุสามเณรชาวต่างประเทศทั่วโลก ที่ปรารถนาจะเข้ามาศึกษาพระธรรมวินัยและพุทธศาสตร์ในระดับสูง อย่างไรก็ตาม เพื่อรักษาความมั่นคงของสถาบันพระพุทธศาสนาและระเบียบวินัยในพุทธจักร คณะสงฆ์ไทยโดยมหาเถรสมาคมร่วมกับสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ จึงได้กำหนดเกณฑ์มาตรฐานทางปกครองและแนวทางปฏิบัติที่เคร่งครัด บทความนี้จะนำเสนอรายละเอียดเกี่ยวกับระเบียบและแนวทางปฏิบัติสำหรับพระภิกษุสามเณรชาวต่างประเทศ เพื่อเป็นคู่มือสำหรับพระสังฆาธิการและผู้ที่เกี่ยวข้องในการบริหารจัดการกิจการคณะสงฆ์ให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อย
ในยุคปัจจุบันที่การเผยแผ่พระพุทธศาสนาไทยขยายตัวไปสู่ระดับสากล “วัดไทยในต่างประเทศ” ได้ทวีบทบาทสำคัญในฐานะศูนย์รวมจิตใจของพุทธศาสนิกชนทั่วโลก อย่างไรก็ตาม ในมิติของการบริหารจัดการและธรรมาภิบาลนั้น สถานะของวัดไทยนอกราชอาณาจักรมีความซับซ้อนทางข้อกฎหมาย เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่มีความคาบเกี่ยวระหว่างอำนาจการปกครองตามพระธรรมวินัยภายใต้การกำกับของมหาเถรสมาคม กับอำนาจอธิปไตยทางกฎหมายของประเทศที่วัดนั้นตั้งอยู่
ในระบอบการปกครองคณะสงฆ์ไทย วัดมิได้ดำรงสถานะเพียงศาสนสถานเพื่อการประกอบพิธีกรรมของพุทธบริษัทเท่านั้น แต่ยังทรงสถานะเป็นแหล่งทัศนศึกษาและศูนย์กลางการเรียนรู้ทางศิลปวัฒนธรรมที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวจากทั่วโลก อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางการขยายตัวของอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว ปัญหาการหลอกลวงขายพระเครื่องหรือวัตถุมงคลแก่นักท่องเที่ยวชาวต่างชาติภายในอาณาบริเวณวัด ได้กลายเป็นประเด็นทางสังคมที่ชาวโลกติเตียน หรือที่เรียกว่าโลกวัชชะ ซึ่งส่งผลกระทบต่อความศรัทธาและภาพลักษณ์ของประเทศชาติอย่างมีนัยสำคัญ มหาเถรสมาคมจึงได้กำหนดมาตรการเชิงรุกผ่านมติมหาเถรสมาคมและระเบียบที่เกี่ยวข้อง เพื่อเป็นแนวทางในการคุ้มครองพุทธศาสนสถานให้พ้นจากการแสวงหาประโยชน์โดยมิชอบในคราบพุทธพาณิชย์
