บทนำ: รอยต่อแห่งยุคสมัยของการศึกษาพระปริยัติธรรม พุทธศักราช ๒๕๑๘ ถือเป็นหมุดหมายสำคัญในหน้าประวัติศาสตร์การศึกษาคณะสงฆ์ไทย เมื่อภาพจำของการสอบธรรมสนามหลวงที่เคยจำกัดอยู่เพียงในแวดวงสมณะ ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเชิงโครงสร้างและสังคมวิทยาอย่างมีนัยสำคัญ บรรยากาศของสนามสอบในเดือนธันวาคมปีนั้น มิได้มีเพียงสีเหลืองของผ้ากาสาวพัสตร์ แต่เริ่มปรากฏภาพของข้าราชการ พ่อค้า และเยาวชน ที่ข้ามพ้นรั้วโรงเรียนและหน่วยงานราชการ เข้ามาร่วมเป็นส่วนหนึ่งของระบบการวัดผลทางธรรม สะท้อนให้เห็นถึงกระแสธารแห่ง “พุทธปัญญา” ที่กำลังไหลบ่าออกจากเขตพัทธสีมาเข้าสู่พื้นที่สาธารณะ ผ่านกลไกที่เรียกว่า “ธรรมศึกษา”

ท่ามกลางบรรยากาศกรุงเทพมหานครในปีพุทธศักราช 2513 ปีที่เสียงพลิกหน้ากระดาษใบตอบสนามหลวงของศาสนทายาทนับแสนรูปดังกังวานไปทั่วราชอาณาจักร, ณ มุมหนึ่งใกล้ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา วัดราชผาติการาม ยืนหยัดอย่างสง่างามในฐานะศูนย์กลางแห่งการจัดการศึกษาพุทธปัญญา, ทว่าน้อยคนนักจะล่วงรู้ว่า เบื้องหลังความโอ่อ่าของอารามแห่งนี้ในฐานะที่พำนักของแม่กองธรรมสนามหลวง คือประวัติศาสตร์แห่งการอุทิศตนเพื่อกอบกู้ศรัทธาจากพื้นที่ที่ครั้งหนึ่งเคยถูกขนานนามว่า “รกเรี้ยวรุงรังประดุจวัดร้าง”

ท่ามกลางลมหนาวที่พัดผ่านยอดเจดีย์และศาลาการเปรียญทั่วพระราชอาณาจักรในช่วงกลางเดือนธันวาคม พุทธศักราช 2513 บรรยากาศภายในวัดวาอารามต่าง ๆ ดูเคร่งขรึมและมีชีวิตชีวาเป็นพิเศษ บนอาสนะไม้เก่า ๆ เหล่าภิกษุหนุ่มและสามเณรน้อยนับแสนรูปต่างก้มหน้าจดจ่ออยู่กับสมุดเล่มเล็กสีตุ่น ๆ ที่พกติดย่ามอยู่เสมอ หนังสือเล่มนั้นคือ “นวโกวาท” พระนิพนธ์อันทรงคุณค่าของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ซึ่งทำหน้าที่เป็นประดุจ “แผนที่นำทาง” ผืนแรกในโลกแห่งผ้ากาสาวพัสตร์ บทความนี้จะพาท่านย้อนเวลากลับไปสำรวจความสำคัญของตำราเล่มนี้ ในฐานะเสาหลักที่ค้ำจุนมาตรฐานการศึกษาสงฆ์ไทยในสนามสอบธรรมสนามหลวงปี 2513

ในห้องสอบวงกว้างที่อบอวลไปด้วยความเงียบสงัด เสียงขยับปากกาและอาการพินิจพิจารณาของเหล่านักเรียนนักธรรมชั้นโทและเอกในปีพุทธศักราช 2513 มิได้เป็นเพียงการพิสูจน์ความจำ แต่คือการรังสรรค์งานศิลป์ผ่านตัวอักษร บนหน้ากระดาษสอบวิชา “กระทู้ธรรม” แสงแดดรำไรส่องกระทบจีวรที่ขยับไหวตามจังหวะความคิด เมื่อข้อสอบประกาศหัวข้อสุภาษิตเพียงบรรทัดเดียว แต่นักเรียนต้อง “ทอผ้าธรรม” ให้กลายเป็นผืนผ้าที่งดงามด้วย ‘ทำนองเทศนาโวหาร’ นี่คือบทเรียนสำคัญในการสร้างนักเผยแผ่ศาสนาที่โลกยุคนั้นต้องการอย่างยิ่ง

ท่ามกลางบรรยากาศอันเข้มขลังของศาลาการเปรียญทั่วราชอาณาจักรในช่วงกลางเดือนธันวาคม พุทธศักราช 2513 ยามที่แสงแดดอ่อน ๆ ส่องกระทบกองคัมภีร์ใบข่อยและสมุดข่อยโบราณ เหล่านักเรียนผู้กล้าแห่งสังฆมณฑลที่กำลังเข้าสอบ “นักธรรมชั้นเอก” ต่างรู้ดีว่าพวกเขามิได้เพียงแค่กำลังพิสูจน์ความจำในข้อธรรมวินัยเท่านั้น แต่กำลังจารึกรอยเท้าตามเส้นทางปัญญาของเหล่าบูรพาจารย์ผู้ยิ่งใหญ่ ผ่านวรรณกรรมทางศาสนาที่เป็นประดุจ “รากแก้ว” ของหลักสูตรปราชญ์สงฆ์ระดับสูง บทความนี้จะพาท่านย้อนเวลาไปเห็นภาพการหล่อหลอมจิตวิญญาณศาสนทายาทผ่านมรดกของกรมพระปรมานุชิตชิโนรสและสมเด็จพระสังฆราช (ปุสฺสเทว) ในปีที่พุทธปัญญาเจริญงอกงามถึงขีดสุด

ในหน้าประวัติศาสตร์การศึกษาสงฆ์ไทย พุทธศักราช 2513 มิได้เป็นเพียงปีที่มีผู้สมัครสอบธรรมสูงเป็นประวัติการณ์ถึงกว่าสองแสนรูปเท่านั้น แต่ยังเป็นปีที่ฉายภาพความเข้มแข็งของทั้งอาณาจักรและศาสนจักร ที่สอดประสานกันอย่างแนบแน่นราวกับเป็นเนื้อเดียวกัน ท่ามกลางบรรยากาศการสอบธรรมสนามหลวงทั่วราชอาณาจักร บทบาทของข้าราชการ โดยเฉพาะ “ผู้ว่าราชการจังหวัด” ได้ทวีความสำคัญขึ้นในฐานะผู้อำนวยการความสะดวกและผู้อุปถัมภ์รายใหญ่ที่ทำให้เปลวประทีปแห่งปัญญาพุทธทอแสงไปถึงทุกตารางนิ้วของแผ่นดินไทย

ท่ามกลางระลอกคลื่นแห่งความเปลี่ยนแปลงของสังคมไทยในช่วงพุทธศตวรรษที่ 25 ยามที่ลมหนาวเดือนธันวาคมพัดผ่านคุ้งน้ำเจ้าพระยา, มีสถานที่แห่งหนึ่งที่ยืนหยัดเป็นประดุจ “ประภาคารทางปัญญา” ของเหล่าพุทธบริษัททั่วราชอาณาจักร นั่นคือ วัดสามพระยา พระนคร, ในพุทธศักราช 2513 สถานที่แห่งนี้มิได้เป็นเพียงพระอารามหลวงที่สงบสงัด แต่ยังทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางโลจิสติกส์และสมรภูมิทางปัญญาที่รองรับแผ่นกระดาษใบตอบกว่าสองแสนฉบับที่หลั่งไหลมาจากทั่วทุกสารทิศ บทความนี้จะพาท่านย้อนรอยไปสัมผัสบรรยากาศอันเข้มขลังและภารกิจอันยิ่งใหญ่ของการตรวจธรรมสนามหลวงในอดีต

ท่ามกลางบรรยากาศอันเงียบสงบแต่แฝงด้วยความเข้มขลัง ณ ศาลาอบรมสงฆ์ วัดสามพระยา เมื่อวันที่ 2 มกราคม พ.ศ. 2514 แสงแดดยามบ่ายส่องกระทบจีวรของเหล่าพระเถรานุเถระและพระเปรียญที่สละเวลามานั่งรวมตัวกันเพื่อภารกิจสำคัญ, เสียงพลิกกระดาษใบตอบนับแสนฉบับดังกังวานเป็นจังหวะ ราวกับเสียงแห่งความหวังของศาสนทายาทกว่า 200,000 รูป/คน ที่รอคอยผลการพิสูจน์ปัญญาธรรม บทความนี้จะพาท่านย้อนไปสัมผัสความละเอียดลออของระบบ “2 กรรมการ 200 คะแนน” มาตรฐานการวัดผลที่ขึ้นชื่อว่ายุติธรรมและเฉียบขาดที่สุดยุคหนึ่งในประวัติศาสตร์การศึกษาสงฆ์ไทย