ท่ามกลางเสียงปากกาที่ขีดเขียนลงบนกระดาษฟุลสแก๊ป ความเงียบงันที่ปกคลุมศาลาการเปรียญและห้องสอบทั่วราชอาณาจักรคือบรรยากาศที่คุ้นตาของการสอบธรรมสนามหลวง แต่ภายใต้ความสงบนิ่งนั้น คือการต่อสู้กันระหว่าง “ความอยากได้จนเกินพอดี” กับ “มาตรฐานแห่งความบริสุทธิ์” ที่แม่กองธรรมสนามหลวงทุกยุคสมัยต่างยกเป็นภารกิจหลัก เพราะการสอบธรรมไม่ใช่เพียงการวัดความจำ แต่คือการรักษา “เกียรติคุณ” ของพุทธบริษัทไม่ให้กลายเป็น “เสี้ยนหนามแก่พระศาสนา”

หากจะย้อนเวลากลับไปในช่วงพุทธศักราช 2508 ภาพของกองเอกสารใบตอบข้อสอบนักธรรมนับแสนฉบับที่หลั่งไหลเข้าสู่พระนคร คงเป็นภาพที่สะท้อนถึงความรุ่งเรืองของการศึกษาคณะสงฆ์ได้เป็นอย่างดี ท่ามกลางกลิ่นหมึกและกระดาษฟุลสแก๊ปตีตราสนามหลวง กิจการพุทธจักรในยุคนั้นกำลังก้าวเข้าสู่หัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญในการบริหารจัดการ เมื่อระบบ “รวมศูนย์อำนาจ” ที่เคยเป็นหัวใจหลักเริ่มแบกรับภาระไม่ไหว จนนำมาสู่การปฏิรูปโครงสร้างครั้งใหญ่ นั่นคือการมอบอำนาจให้ “เจ้าคณะภาค” เป็นผู้อำนวยการตรวจข้อสอบในส่วนภูมิภาคอย่างเต็มตัว

ในยุคสมัยที่ไร้ซึ่งสัญญาณอินเทอร์เน็ตและเทคโนโลยีการสื่อสารอันรวดเร็ว การปกครองดูแลองค์กรขนาดใหญ่อย่าง “คณะสงฆ์ไทย” ที่กระจายตัวอยู่ตามวัดวาอารามทั่วทุกหัวระแหงของสยามประเทศนั้น เปรียบเสมือนการเดินเรือท่ามกลางหมอกหนา ข่าวสารและคำสั่งจากส่วนกลางกว่าจะเดินทางไปถึงหัวเมืองไกลโพ้น อาจล่าช้าหรือผิดเพี้ยนไปตามกาลเวลา

นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมาสัมพุทธัสสะ (๓ จบ) เจริญพร สาธุชนผู้มีจิตเลื่อมใสในธรรมทุกท่าน ค่ำคืนนี้ขอให้ทุกท่านลองวางความวุ่นวายของโลกภายนอกลงสักครู่ แล้วออกเดินทางย้อนเวลาไปสู่บรรยากาศในอดีตกาลกาลครั้งหนึ่ง ณ ป่าไม้สาละอันมีนามว่าโคสิงคสาลวัน ในคืนที่แสงจันทร์เต็มดวงสาดส่องลงมาอาบไล้หมู่ไม้ที่กำลังออกดอกสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมอบอวลไปทั่วทั้งพนา ความเงียบสงบของป่าในคืนนั้นไม่ได้ว่างเปล่า แต่กลับทรงพลังด้วยการปรากฏตัวของเหล่า “อัครสาวก” ผู้เป็นดั่งขุนพลทางปัญญาของพระพุทธศาสนามานั่งรวมตัวกันเพื่อแลกเปลี่ยนทัศนะที่ลุ่มลึก