กองเทคโนโลยีสารสนเทศ สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง Blog
ในอดีต ภาพจำของ “ภาษาบาลี” มักถูกจำกัดอยู่ในกำแพงวัดและถือเป็นศาสตร์เฉพาะทางสำหรับผู้ครองผ้ากาสาวพัสตร์เท่านั้น ภาษาบาลีจึงถูกมองว่าเป็นภาษาศักดิ์สิทธิ์ที่ลึกลับและเข้าถึงได้ยากสำหรับบุคคลทั่วไป อย่างไรก็ตาม ในยุคแห่งการปฏิรูปกิจการคณะสงฆ์ภายใต้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ กำแพงดังกล่าวได้ถูกทลายลงอย่างสิ้นเชิง ผ่านการพัฒนาหลักสูตร “บาลีศึกษา” (บ.ศ.) ซึ่งเปิดโอกาสให้คฤหัสถ์และพุทธบริษัททุกกลุ่มสามารถเข้าถึงขุมทรัพย์ทางปัญญาแห่งพุทธธรรมในระดับสูงเทียบเท่ากับพระภิกษุสามเณร
การยกระดับสถานะของ “เจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรม” (จศป.) ภายใต้โครงสร้างกฎหมายใหม่ มิใช่เพียงการเปลี่ยนชื่อเรียกตำแหน่ง หากแต่เป็นการวางรากฐานระบบบริหารงานบุคคลของคณะสงฆ์ให้ก้าวสู่ความเป็น “นิติรัฐ” ที่มีมาตรฐานเทียบเคียงได้กับระบบข้าราชการพลเรือน โดยมีการกำหนดเงื่อนไขคุณสมบัติและกรอบจริยธรรมในการปฏิบัติหน้าที่ไว้อย่างรัดกุม ดังรายละเอียดสำคัญต่อไปนี้
ในอดีต ภาพลักษณ์ของการบริหารจัดการศึกษาพระปริยัติธรรมมักยึดโยงอยู่กับบารมีและอำนาจการตัดสินใจแบบเบ็ดเสร็จของ “เจ้าสำนักเรียน” หรือเจ้าอาวาส (Local Power) เป็นสำคัญ การบริหารงานบุคคลและการจัดสรรงบประมาณภายในวัดจึงมักขึ้นอยู่กับ “ดุลยพินิจส่วนบุคคล” โดยขาดกลไกการกำกับดูแลจากส่วนกลางที่ชัดเจน อย่างไรก็ตาม การประกาศใช้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ ได้สร้างจุดเปลี่ยนครั้งสำคัญ โดยยกระดับสถานะจากผู้มีอำนาจตามจารีต สู่การเป็น “ผู้บริหารภายใต้ระบบนิติรัฐ” อย่างเต็มรูปแบบ
ท่ามกลางกระแสธารแห่งความเปลี่ยนแปลงในยุค Digital Disruption ที่เทคโนโลยีได้เข้ามามีบทบาทในการกำหนดวิถีชีวิตและโครงสร้างสังคมในทุกมิติ การจัดการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยมิได้หยุดนิ่งอยู่เพียงกรอบจารีตเดิม หากแต่กำลังขับเคลื่อนไปข้างหน้าภายใต้ แผนยุทธศาสตร์การพัฒนาการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๔-๒๕๗๐ เพื่อมุ่งสู่หมุดหมายใหม่ที่เรียกว่า “การศึกษาปริยัติธรรม ๔.๐” ซึ่งมีเป้าประสงค์สำคัญในการยกระดับการศึกษาสงฆ์ไทยสู่การเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้พุทธศาสระดับโลก
ในอดีตบริบทการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรมมักขึ้นอยู่กับดุลยพินิจและบารมีของเจ้าอาวาสเป็นสำคัญ ลักษณะการดำเนินงานในรูปแบบ “ใครพร้อมก็เปิด ใครไม่พร้อมก็ปิด” โดยขาดการกำกับดูแลเชิงระบบ ส่งผลให้เกิดภาวะ “เบี้ยหัวแตก” กล่าวคือ มีสถานศึกษากระจายตัวอยู่จำนวนมากแต่ขาดเสถียรภาพและมาตรฐานทางวิชาการ อย่างไรก็ตาม ภายใต้การปฏิรูปกิจการคณะสงฆ์ในปัจจุบัน ข้อบังคับคณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม (กศป.) ว่าด้วยการจัดตั้งสถานศึกษาฯ พ.ศ. ๒๕๖๗ ได้เข้ามาวางรากฐาน “วงจรชีวิต” ของสถาบันการศึกษาสงฆ์ใหม่ ให้ก้าวสู่ความเป็นนิติรัฐที่มีความชัดเจนและเป็นระบบมากยิ่งขึ้น
ในบริบทของโลกยุคปัจจุบันที่กระแสโลกาภิวัตน์เชื่อมโยงมนุษยชาติเข้าด้วยกันผ่านเทคโนโลยีดิจิทัล “Soft Power” ด้านจิตวิญญาณและปัญญาญาณได้กลายเป็นทรัพยากรล้ำค่าที่ประชาคมโลกต่างแสวงหา ประเทศไทยในฐานะดินแดนอันรุ่งเรืองด้วยพระพุทธศาสนา จึงมิได้ดำรงสถานะเพียงแค่แหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมเท่านั้น หากแต่กำลังขับเคลื่อนยุทธศาสตร์สำคัญเพื่อก้าวสู่การเป็น “ศูนย์กลางการศึกษาพระพุทธศาสนาระดับโลก” (Global Hub of Buddhist Education) ภายใต้ แผนยุทธศาสตร์การพัฒนาการศึกษาพระปริยัติธรรม ระยะกลาง พ.ศ. ๒๕๖๖-๒๕๗๐
จาก “ศรัทธาอาสา” สู่ “วิชาชีพที่มีมาตรฐาน” ในอดีต ภาพจำของบุคลากรผู้สนับสนุนงานการศึกษาในวัดมักถูกมองในฐานะ “ลูกจ้างวัด” หรือผู้ทำงานจิตอาสาที่ปฏิบัติหน้าที่ด้วยความศรัทธา โดยขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของเจ้าอาวาสเป็นสำคัญ อย่างไรก็ตาม การประกาศใช้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ ได้นำมาซึ่งจุดเปลี่ยนครั้งประวัติศาสตร์ โดยการยกระดับสถานะของบุคคลเหล่านี้ให้กลายเป็น “เจ้าหน้าที่การศึกษาพระปริยัติธรรม” (จศป.) ซึ่งมีสถานะทางกฎหมายรองรับชัดเจนและอยู่ภายใต้ระบบนิเวศการบริหารทรัพยากรมนุษย์ (HRM) ที่ทันสมัย
รอยต่อระหว่างศรัทธาและนิติรัฐ ท่ามกลางบริบทสังคมโลกสมัยใหม่ที่ความศรัทธาจำต้องดำเนินไปควบคู่กับหลักนิติรัฐ (Rule of Law) การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยภายใต้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ ถือเป็นจุดเปลี่ยนผ่านครั้งประวัติศาสตร์ มิใช่เพียงแค่การปฏิรูปหลักสูตรให้ทันสมัยเท่านั้น หากแต่หัวใจสำคัญที่เป็นปัจจัยขับเคลื่อนระบบให้ดำรงอยู่ได้คือ “ธรรมาภิบาลทางการคลัง” (Fiscal Governance)
สถาปัตยกรรมแห่งคุณภาพในการศึกษาสงฆ์ไทย ท่ามกลางกระแสการปฏิรูปครั้งสำคัญของคณะสงฆ์ไทย ที่กำลังเปลี่ยนผ่านจากระบบจารีตดั้งเดิมเข้าสู่ระบบนิติรัฐภายใต้ พระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. ๒๕๖๒ ความสนใจของสังคมส่วนใหญ่มักพุ่งเป้าไปที่เรื่องงบประมาณหรือสถานะทางกฎหมายของสถานศึกษา อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาถึง “สถาปัตยกรรมแห่งคุณภาพ” อย่างลึกซึ้ง เราจะพบกลไกหนึ่งที่เปรียบเสมือนเข็มทิศและฟันเฟืองสำคัญในระดับปฏิบัติการ นั่นคือ “พระปริยัตินิเทศก์”
พระปริยัตินิเทศก์: กลไกสำคัญในการขับเคลื่อนคุณภาพการศึกษาคณะสงฆ์ ในการบริหารจัดการการศึกษาของคณะสงฆ์ไทย “พระปริยัตินิเทศก์” ถือเป็นบุคลากรที่มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการรักษามาตรฐานและยกระดับคุณภาพการเรียนการสอนพระปริยัติธรรม บทความนี้จะนำเสนอสาระสำคัญเกี่ยวกับนิยาม บทบาทหน้าที่ และสถานภาพทางกฎหมายของพระปริยัตินิเทศก์ เพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องต่อโครงสร้างการบริหารงานบุคคลภายใต้ระบบการศึกษาพระปริยัติธรรม
